17/11/12

“Συμμετείχα κι εγώ σε μια χαμένη μάχη για πραγματική ανανέωση της ζωής”

“Ιστορίες από την Κολιμά” του Βαρλάμ Σαλάμοφ. Μετάφραση από τα Ρωσικά- Πρόλογος: Ελένη Μπακοπούλου, Εκδ. “Ίνδικτος”, σελ. 1968, 43 ευρώ.
 
Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό "Η Ιστορία Σήμερα" (έθνος, 10 Νοε 2012)
 
Χαρακτηρίστηκε ως εκδοτικό γεγονός που έφτασε στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό με σαράντα χρόνια, σχεδόν, καθυστέρηση. Οι 145 “Ιστορίες από την Κολιμά” αποτελεί ταυτοχρόνως ντοκουμέντο, μαρτυρία και ακριβή λογοτεχνία που καθιέρωσε τον συγγραφέα σαν ένα από τους σημαντικότερους συγγραφείς του εικοστού αιώνα. Οι ήρωές του, πρόσωπα υπαρκτά, θύτες και θύματα ενός αλλόκοτου κόσμου. Ο συγγραφέας τους υπήρξε “τρόφιμος” των στρατοπέδων στην Κολιμά, αρχικά με πενταετή ποινή καταναγκαστικών έργων για να περάσει τελικά εκεί δεκαεπτά ολόκληρα χρόνια. Όμως, η ποίησή του και τα πεζά δεν έφυγαν ποτέ από την Κολιμά, κι απέμειναν ωμά ρεαλιστικά και απίστευτα ζοφερά, σα μαχαιράκι να ανατέμνουν το σκοτάδι μιας εποχής, την ανθρώπινη ψυχική άβυσσο σε ένα τυφλό σχεδόν κόσμο. Η πρόζα του σύντομη, σαν χαστούκι- αυτή την παρομοίωση έδωσε ο ίδιος- χωρίς κανένα καλολογικό στοιχείο, αναγνωστικά σχεδόν γδέρνει.
“Συμμετείχα κι εγώ σε μια χαμένη μάχη για πραγματική ανανέωση της ζωής” αναγνωρίζει ο Σαλάμοφ που γεννήθηκε το 1907 στη Βολογκντά, μια μικρή πόλη που κατά τον 19ο αιώνα υπήρξε τόπος εξορίας των πολιτικών αντιπάλων του τσαρικού καθεστώτος, σπούδασε Νομικά για να συλληφθεί την πρώτη φορά με την κατηγορία ότι διακινούσε το “Γράμμα προς το Συνέδριο”, γνωστότερο ως “Διαθήκη του Λένιν”. Αποφυλακίζεται, παντρεύεται, δουλεύει σαν δημοσιογράφος και γίνεται σπουδαίος ποιητής και αποκτά μια κόρη για να ξανασυλληφθεί με την κατηγορία της αντεπαναστατικής τροτσκιστικής δράσης, χαρακτηρίζεται ως “εχθρός του λαού” για να έρθει μετά στη ζωή του ο εγκλεισμός και τα χρυσωρυχεία της Κολιμά, οι ιστορίες που έζησε κι έγραψε για να μη συνέλθει ποτέ του. Έτσι το 1982 μεταφέρεται σε ψυχιατρείο δίχως τη θέλησή του για να πεθάνει λίγες μέρες μετά, “έχοντας κληροδοτήσει στην ανθρωπότητα μια από τις πιο συγκλονιστικές μαρτυρίες της παγκόσμιας Ιστορίας”. Με τον ίδιο μέχρι την τελευταία στιγμή ν' αναρωτιέται και να αμφιβάλει: “θα χρειαστεί άραγε σε κανένα αυτή η θλιβερή αφήγηση; Μια αφήγηση που δεν είναι για το νικηφόρο πνεύμα αλλά για το πνεύμα που ποδοπατήθηκε. Πού δεν είναι ο θρίαμβος της ζωής και της πίστης μέσα στη δυστυχία, όπως οι “Σημειώσεις από το σπίτι των πεθαμένων” αλλά η έλλειψη ελπίδας και η κατάπτωση; Ποιον θα παραδειγματίσει, ποιον θα αποτρέψει, από το κακό; Όχι, όχι, παρ' όλ' αυτά, θα είναι επιβεβαίωση του καλού, του καλού- αφού στην ηθική αξία βλέπω εγώ το μοναδικό αυθεντικό κριτήριο της τέχνης”.
Και παρ' όλα αυτά, να επιμένει: “Τα γραπτά μου αφορούν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης όσο αυτά του Εξυπερύ στον ουρανό ή του Μέλβιλ στη θάλασσα. Βασικά, οι ιστορίες μου συνιστούν οδηγίες για το πώς να δρα κανείς μέσα στο πλήθος. Να είναι όχι απλώς λιγάκι αριστερότερα απ' τ' αριστερά, μα ακόμα περισσότερο αληθινός από αληθινός από την αλήθεια την ίδια. Για το αίμα που είναι αληθές κι
ανώνυμο”. Το έργο του σήμερα είναι πλέον αντικείμενο διεθνών μελετών, διατριβών, συνεδρίων, ντοκιμαντέρ, αλλά και πηγή έμπνευσης κινηματογραφικών φιλμ.

14/11/12

“διαπίστωσα απλώς, το συνεχώς επαναλαμβανόμενο”.



Η Ισμήνη Καπάνταη στο περιοδικό “Η Ιστορία Σήμερα” (έθνος, 10 Νοε 2012)

“Η σχέση μου με την Ιστορία είναι η σχέση του ανθρώπου που αποπειράται ν' αντιληφθεί τον κόσμο του σήμερα με εργαλείο τον παρελθόντα χρόνο”, εξηγεί στον πρόλογό της στο καινούργιο μυθιστόρημα η Ισμήνη Καπάνταη “Σικελικός Εσπερινός” αναζητώντας σ' αυτό εκείνα τα αιώνια πάθη και λάθη μας: εμφύλια διαμάχη, κυνήγι εξουσίας, προδοσία, αργυρώνυτο συνειδήσεων, φονταμενταλισμό... επειδή πιστεύει ότι “ο σκοτεινός και ανεξερεύνητος ανθρώπινος πυρήνας παραμένει ανά τους αιώνες αναλλοίωτος”. Αντλώντας υλικό από το ύστερο Βυζάντιο και την Τουρκοκρατία, αποτελεί- καθόλου τυχαία- μια από τις σημαντικότερες συγγραφείς όσον αφορά το Ιστορικό Μυθιστόρημα.
Επικεντρώνοντας στα χρόνια του Μιχαήλ Η Παλαιολόγου και στα χρόνια της τόσο βραχύβιας Ένωσης των Εκκλησιών (1274) προσπαθεί να ξαναδιαβάσει την εποχή μας, στο καινούργιο της μυθιστόρημα (κυκλοφορεί από τις εκδόσεις “Καστανιώτη” προσεχώς). Διαπιστώνοντας για μια ακόμα φορά όσον αφορά την Ιστορία, δυστυχώς ή ευτυχώς, “το συνεχώς επαναλαμβανόμενο”.

- “Επτά φορές το Δαχτυλίδι”, “Απειρωτάν και Τούρκων”, “Η Φλώρια των Νερών”, “Πού πια καιρός”, “Το Άλας της Γης”, “Εμείς Έχουμε Εμάς”, αλλά και τώρα το καινούργιο σας μυθιστόρημα, ιστορικό μυθιστόρημα. Το ιστορικό πλαίσιο συντελεί στο να δει ο συγγραφέας και ο αναγνώστης τα πράγματα πιο καθαρά;

Εξαρτάται από τι το ακριβώς εννοούμε όταν λέμε ότι το ιστορικό πλαίσιο μας βοηθά να δούμε τα πράγματα πιο καθαρά και, βεβαίως, από το πώς ο καθένας από εμάς, συγγραφείς ή αναγνωστικό κοινό- αδιάφορο- αντιλαμβανόμαστε την έννοια του χρόνου, παρόντος, παρελθόντος ή μέλλοντος. Προσωπικά, μια και μόνον για τον εαυτό μου θα μπορούσα να έχω άποψη, το ιστορικό πλαίσιο με βοηθά όχι μόνο στο να δω πιο καθαρά αλλά και στο να χειριστώ τα πράγματα με μεγαλύτερη ελευθερία, γιατί με απαλλάσσει από δεσμεύσεις και αναστολές που προκύπτουν όταν κινείται κανείς στον “παρόντα χρόνο”, δεσμεύσεις που υπαγορεύει ο σεβασμός σ' εκείνους από εμάς που έζησαν τα γεγονότα και που είναι ακόμα εν ζωή.

- Με ποια κριτήρια, κυρία Καπάνταη, συνήθως επιλέγετε την εποχή των ηρώων σας”;

Οι ιστορικές περίοδοι με τι οποίες έχω ασχοληθεί περισσότερο διαβάζοντας και αποδελτιώνοντας υλικό είναι το ύστερο Βυζάντιο και η Τουρκοκρατία, κατά συνέπειαν εκεί καταφεύγω όταν, όπως τώρα, προσπαθώ να αντιληφθώ τι ακριβώς συμβαίνει γύρω μου, στην κοινωνία μας και γενικότερα στις κοινωνίες των ανθρώπων σ' όλο τον κόσμο. Όπως γράφω άλλωστε στο εισαγωγικό σημείωμα του καινούργιου μου μυθιστορήματος, που φέρει τον τίτλο “Σικελικός Εσπερινός”, “η σχέση μου με την Ιστορία είναι η σχέση του ανθρώπου που αποπειράται ν' αντιληφθεί τον κόσμο του σήμερα με εργαλείο τον παρελθόντα χρόνο”.

- Στο καινούργιο βιβλίο σας ποιοι είναι οι ήρωες, πού, και γιατί;

Είναι άνθρωποι που έζησαν στα χρόνια του Μιχαήλ Η' Παλαιολόγου, στα χρόνια της τόσο βραχύβιας Ένωσης των Εκκλησιών (1274), και κινητοποιούνται αρχικά στην ενετοκρατούμενη Κρήτη και ύστερα, άλλοτε στην Σικελία και άλλοτε στην Κωνσταντινούπολη.

- Τι πρέπει να διαθέτει μια εποχή για να γίνει “η εποχή σας”, και ένας ήρωας, για να γίνει “ο ήρωάς σας”;

Δεν νομίζω ότι υπάρχουν περιορισμοί, και δεν είμαι εγώ που διαλέγω, είναι το “σήμερα” που μου δημιουργεί την ανάγκη, γιατί περί ανάγκης πρόκειται, ανάγκης ν' αντιληφθώ το πώς και το γιατί.

- Σας έχω ξαναρωτήσει στο παρελθόν, η ιστορία επαναλαμβάνεται και αν ναι, γιατί δεν μαθαίνουμε τίποτα από τα λάθη μας;

Νομίζω πως το ερώτημα παραμένει και μάλλον θα παραμείνει αναπάντητο εσαεί, αλλιώς θα υπήρχαν, φαντάζομαι, σχολές ειδικές και εγχειρίδια αποφυγής επανάληψης λαθών.

- Ποια θέματα που επαναλαμβάνονται λόγω ακριβώς της ανθρώπινης φύσης μας, δεν επιδέχονται βελτίωσης; Ή επιδέχονται;

Αν δεχτούμε, όπως τουλάχιστον πιστεύω εγώ, ότι ο σκοτεινός και ανεξερεύνητος ανθρώπινος πυρήνας παραμένει ανά τους αιώνες αναλλοίωτος, τότε η απάντηση θα είναι πως δεν επιδέχεται. Όλοι μας, ανά πάσα στιγμή είμαστε “όλα”, καλά, κακά και χείριστα, και τα πάντα εξαρτώνται κάθε φορά από τον χειρισμό τους και από το αν, πάλι κάθε φορά, αυτό που εννοούμε όταν μιλούμε για “ανθρωπιά”, θα κυριαρχήσει.

- Και επί του προκειμένου, ποια από τα σημαντικά τραύματα αναζήτησαν επούλωση ή εξήγηση μέσα απ' το καινούργιο βιβλίο σας και μ' αυτούς του καινούργιους σας ήρωες, σ' εκείνη την εποχή;

Είναι η εμφύλια διαμάχη, είναι το κυνήγι της εξουσία, είναι η προδοσία, είναι το αργυρώνυτο των συνειδήσεων, κι ακόμα είναι ορισμένα φαινόμενα όπως ο φονταμενταλισμός του σήμερα και το πρόβλημα του πού είναι τελικά ανήκουμε όσοι κατοικούμε σ' αυτή την όμορφη χώρα, στην Δύση ή στην Ανατολή;

- Τι μάθατε για την εποχή μας γράφοντάς τα;

Δεν έμαθα τίποτα, διαπίστωσα απλώς, το συνεχώς επαναλαμβανόμενο.

- Οι ιστορικές περίοδοι και τα επί μέρους ζητήματα των βιβλίων σας;
Το “Επτά φορές το Δαχτυλίδι” 1989, αφορά ισάριθμους ξεσηκωμούς των σκλαβωμένων Ελλήνων κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας. Κυκλοφόρησε αργότερα και με την ιστορία της Κύπρου ως “Οκτώ Φορές το Δαχτυλίδι”, 2007.
Το “Απειρωτάν και Τούρκων”, 1990, αφορά τους εξιλασμούς, πολλές φορές ομαδικούς και πώς η ομαδική συνείδηση διαμορφώνει τα γεγονότα που μεταδίδονται στους μεταγενέστερους σύμφωνα με τις επιτακτικές ανάγκες της ώρας εκείνης, όχι “οία ην” αλλά “οία είναι δει”.
“Η Φλώρια των Νερών”, 1999, είναι μια ιστορία αγάπης, αλλά κυρίως είναι η ιστορία του “άλλου”. Εκεί θίγω πρώτη φορά και κάτι που με απασχολεί ιδιαίτερα, το πρόβλημα του ανήκειν.
Στο “Πού πια Καιρός”, 1995, οι ήρωές μου κινούνται στη χρονική περίοδο λίγο πριν από την πτώση της Πόλης. Είναι η εποχή που λόγω του “αλληλέγγυου” οι μεγαλοκτήμονες αγοράζουν κοψοχρονιάς από τους ακρίτες, που αδυνατούν να πληρώσουν τους φόρους, τα κτήματά τους και τα σύνορα ερημώνονται. Οι άνθρωποι, όπως πολύ συχνά συμβαίνει στην ανθρώπινη ιστορία, δεν αντιλαμβάνονται ότι βαδίζουν στον γκρεμό. Δεν παίρνουν τα μηνύματα ή όπως λέει ο ποιητής:
“... ψεύτικα ήσαν τα μηνύματα
(ή δεν τ' ακούσαμε, ή δεν τα νοιώσαμε καλά),
άλλη καταστροφή, που δεν την φανταζόμεθαν
εξαφνική, ραγδαία πέφτει επάνω μας,
κι ανέτοιμους – πού πια καιρός- μας συνεπαίρνει.
Στο “Άλας της Γης”, 2002, χρόνος είναι το πρώτο μισό του 14ου αιώνα, χώρο η Θεσσαλονίκη. Θέμα του η εμφύλια διαμάχη των εκπροσώπων της άρχουσας τάξη για την εξουσία, που παίρνει ωστόσο τη μορφή ταξικού αγών, ειδικά στις πόλεις, εξαιτίας του ότι οι δυο αντίπαλες ομάδες αντλούν τη δύναμή τους από διαφορετικούς κοινωνικούς χώρους. Εκδηλώνεται τότε το βαθύ μίσος που έτρεφαν, όχι άδικα, οι κάτοικοι των πόλεων και της υπαίθρου εναντίον μιας αριστοκρατίας, η οποία, ευνοημένη εκτός των άλλων από μια κατάφωρα άδικη φορολογική νομοθεσία, συσσώρευε πλούτο εις βάρος των φτωχότερων λαικών στρωμάτων.
Στο “Εμείς Έχουμε Εμάς” ο χρόνος είναι πάλι Τουρκοκρατία, χώρος η Ήπειρος, τα Επτάνησα και η Ιταλία και θίγεται κι εδώ το πρόβλημα του “άλλου” και το πρόβλημα του “ανήκειν”,

13/11/12

“η Ιστορία δεν είναι τα ψέματα των νικητών αλλά μάλλον οι αναμνήσεις των επιζώντων”

Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό “Η Ιστορία Σήμερα” (έθνος 10 Νοε 2012)

“Ένα κάποιο τέλος” του Τζούλιαν Μπαρνς. Μετάφραση: Θωμάς Σκάσσης. Εκδ. “Μεταίχμιο”, σελ. 210, 13.30 ευρώ

“Ένα τέλειο μυθιστόρημα ευρωπαικής οικονομίας και δύναμης (απόηχοι Σνίτζλερ, απόηχοι Καμύ)”, “Ένα ακριβές, διεισδυτικό, αριστοτεχνικά γραμμένο μυθιστόρημα για τις ατέλειες και τις σκοτεινές κόγχες της μνήμης”.
Στο καινούργιο του μυθιστόρημα ο Τζούλιαν Μπαρνς, μέσα από την ιστορία τεσσάρων φίλων και με ιστορικό φόντο την δεκαετία του '60, αποδεικνύει με τρόπο μαθηματικό, σαν θεώρημα, την ιστορική δεδομένη από γεγονότα αλυσίδα. Ο Κόλιν, ο Άλεξ, ο Τόνι και ο Έντριαν, βιώνουν αντίστροφα (όσοι τουλάχιστον έχουν απομείνει) αυτό που συνέβη. Οι αυταπάτες και τα άλλοθι του καθενός, οι επιλογές και η οπτική του που μπορεί αναλόγως την εποχή και να αλλάζει, παραμερίζουν μπροστά στην απαράβατη και απαραβίαστη ιστορική αλήθεια τελικά.
Την αποκαλύπτει ο αυτόχειρας Έντριαν χρόνια μετά, την υφίσταται εκών άκων ο Τζόνι εξηντάρης.
Το ζήτημα της συσσώρευσης, των ορίων της ευθύνης και του επιμερισμού της ευθύνης θα τεθούν ως το τέλος ξανά και ξανά. Το παρελθόν θα γραφτεί με διαφορετικούς τρόπους πολλές φορές, μέχρι να αποδειχθεί τελικά ότι όλα – συνέβησαν- μόνον – έτσι.
Στις μόλις 210 σελίδες του βιβλίου που σε αναγκάζει τελειώνοντας να το ξαναπιάσεις από την αρχή (δεν συμβαίνει αυτό συχνά με βιβλία) η ιστορική αλυσίδα ξεπροβάλει ξεκάθαρη στο τέλος και σταθερή, όταν όλα έχουν ήδη συμβεί και “πού πια καιρός” και όλα- ήταν- αυτά κι ας θεωρούσαν οι ήρωες πως ήταν -τελικά- άλλα.
Κι όσο κι αν επέμεναν νέοι πως “η Ιστορία δεν είναι τα ψέματα των νικητών αλλά μάλλον οι αναμνήσεις των επιζώντων”, η Ιστορία είναι Ιστορία και έχει ήδη συμβεί, δλδ η Ιστορία είναι αυτή, πέρα από νικητές και ηττημένους. H ιστορία τους, εξάλλου, σε πρώτο επίπεδο, φαινομενικά καθαρά προσωπική. Είναι μόνον η ιστορία μιας παρέας, είναι τέσσερις φίλοι. Ένας αγάπησε μια. Η μία αγάπησε τον άλλον. Ο άλλος, αν και υπήρξε ο πολλά υποσχόμενος, αυτοκτόνησε κάποια στιγμή. Τριγύρω τους μια δεκαετία σαν άγονη επαρχία. Η ζωή τους, μερικά μικρογεγονότα ικανά να δημιουργήσουν φράκταλ. Σαν εκείνο το γνωστό πέταγμα της πεταλούδας στη Νέα Υόρκη και την θύελλα στο Πεκίνο.
Ένα μυθιστόρημα για τον χαμένο χρόνο που είναι πάντοτε πανταχού- παρών και εκτυλίσσεται κυκλικά:
“Ζούμε εντός του χρόνου- αυτός μας κρατάει και μας πλάθει-, εγώ όμως δεν ένιωσα ποτέ να τον κατανοώ πλήρως, δεν αναφέρομαι στις θεωρίες για το πώς κάμπτεται και αναδιπλώνεται ή πώς μπορεί να υπάρχουν κι αλλού παράλληλες εκδοχές του... αφού δεν μπορώ πια να είμαι βέβαιος για τα πραγματικά γεγονότα, ας μείνω πιστός στην εντύπωση που άφησαν τα συμβάντα αυτά”, ξεκινά. “Πλησιάζεις στο τέλος της ζωής- όχι, όχι στο τέλος της ίδιας της ζωής, αλλά κάποιου άλλου πράγματος: στο τέλος της όποιας πιθανότητας να υπάρξει αλλαγή σε αυτή τη ζωή...Υπάρχει συσσώρευση. Υπάρχει ευθύνη. Και πέρα από αυτά υπάρχει αναβρασμός. Μεγάλος αναβρασμός”, για να καταλήξει.

ελένη γκίκα

8/11/12

Πώς γίνεται να φτάσει κανείς απ’ τον σωστό δρόμο στον λάθος σταθμό; μπορεί και να βρούμε την απάντηση τη Δευτέρα... ή να ρωτήσουμε σωστά.


Οι εκδόσεις “Καλέντη”
σας προσκαλούν στην παρουσίαση
του βιβλίου της συγγραφέως
και κριτικού λογοτεχνίας
Ελένης Γκίκα

“Η γυναίκα της βορινής κουζίνας”.

Η εκδήλωση
θα πραγματοποιηθεί
τη Δευτέρα 12 Νοεμβρίου και ώρα 19:00
στο χώρο εκδηλώσεων των εκδόσεων “Καλέντη”
(Λ.Βουλιαγμένης 70, Ελληνικό, 1ος όροφος)

Για το βιβλίο θα μιλήσουν οι:
Φωτεινή Τσαλίκογλου, Καθηγήτρια Ψυχολογίας και συγγραφέας
Μαρία Ξυλούρη, συγγραφέας
Στέφανος Δάνδολος, συγγραφέας
Γιάννης Ξανθούλης, συγγραφέας
Η ηθοποιός Δανάη Παπουτσή θα διαβάσει αποσπάσματα από το βιβλίο
και ο Χρήστος Παπαμιχάλης θα ντύσει μουσικά τη βραδιά

Χορηγός επικοινωνίας diastixo.gr

υγ1. ε ναι, στο χαμό συναντιούνται οι φίλοι. Ο χαμός δεν αντέχεται αλλιώς.

Υγ2. αποσπάσματα από το μυθιστόρημα που επέλεξε η επιμελήτρια Αρετή Κολλάτου:

Συνήθως το ημίφως τής πάει. Σ’ ένα σπίτι τόσο πολύ φωτεινό, εκείνη επιλέγει ημίφως!
Επιστρατεύει πράσινες τέντες, βελουδένιες ή ταφταδένιες κουρτίνες, κατεβάζει όποτε έχει άσπλαχνο ήλιο τα στόρια... Δημιουργεί τον δικό της σπλαχνικό, σκοτεινό χειμώνα μέσα στων άλλων το ανελέητο καλοκαίρι, πατώντας στο γραφείο της το βυσσινί περσικό δέντρο της ζωής. Βυθίζεται στην παιδική λαδοπράσινη αγκαλιά-πολυθρόνα, μετρά δερβίσηδες τα βράδια στην μπάντα για να κοιμηθεί. Θροΐζουν στα άσπρα σάβανα-ρούχα οι περιστροφές. Κύκλος και ζωή, κύκλος και θάνατος, κύκλος και Ιστορία.
Κύκλος κι η μέρα που περνά και την απομακρύνει, ή τη φέρνει όλο και πιο κοντά. Σ’ έναν προορισμό που, παρ’ ότι υπάρχει, κατά βάση αγνοεί. Σε μιαν αφετηρία που μοιάζει με τέλος, αλλά κάτι της λέει ότι −πού ξέρεις;− μπορεί και να ’ναι μόνον η αρχή....
... Στο μεγάλο τραπέζι, όλα είναι κραυγή. Κι όμως, κατά νου τη σιωπή είχε όταν το έφτιαχνε το σπίτι.
«Όλα είναι εδώ», επαναλαμβάνει. Την κούρασαν τα ταξίδια και οι άλλοι. «Μες στα βιβλία, όλα είναι εκεί». Κι αν αυτή τα ξεχνά, υπάρχει και ο υπολογιστής. Με απεριόριστη μνήμη. Να περισώσει ό,τι έφτιαξε, ό,τι επιθυμεί διακαώς να διασώσει.
Να μην την αφήνει με τίποτε να ξεχάσει, να ησυχάσει, να ξεχαστεί.
Άπνοια. Η πόλη κοιμάται.
Μπορεί από δω τους πάντες να δει. Κι ό,τι είναι αδύνατον για το μάτι, σίγουρα εκείνη μπορεί να το φανταστεί.
Σκοτεινά και φρόνιμα σπίτια. Κρεβάτια φιλόστοργα, ερωτικά, συντροφικά, συζυγικά. Αγκαλιασμένοι δυο-δυο − ή, έστω, με αγκαλιά μια πλάτη. Πόσο αξίζει, αλήθεια, μια πλάτη στην αυγουστιάτικη παγωνιά!
Κομοδίνα με τα γυαλιά τους, το τελευταίο ρομάντζο, χαμηλωμένο το φως. Σεντόνια λευκά, ριγέ και με άνθη. Ντουλάπες που κρύβουν τα νυφικά τους κοστούμια, το αγαπημένο πουλόβερ που μοιραστήκαμε, με αρώματα δυο.
Δωμάτια παιδικά όλο χρώματα, κουνουπιέρες λευκές. Τα αρκουδάκια, οι κούκλες, η στράτα... Και το κρεβάτι-αμάξι −καράβι, κουκέτα−, ένα μικρό πόδι που κρέμμεται τρυφερά. Τα μαλλιά όλο μπούκλες που πέφτουν στα μάτια. Και η μαμά-αρκούδα στην αγκαλιά.
Έχει κι εκείνη μαμά-αρκούδα στο προσκεφάλι. Αλλά δε θα το πει πουθενά.
Και κρεβάτι με ουρανό. Και μπλε κουνουπιέρα. Όμοια με νυχτερινό ουρανό.
Το ρολόι στην πόρτα, σταθμού.
Της θυμίζει Λονδίνο. Διπλής όψης. Χτυπά ρυθμικά, σαν καρδιά. Τέσσερις. Τέσσερις και ένα, και δυο... Πέντε παρά...
Είναι νύχτες που ματώνουν τα πλήκτρα και οι λεπτοδείκτες τής τρυπούν την καρδιά. Πώς έφτασε αλήθεια ως εδώ, ένα τόσο βασανιστικά αργό ρολόι...
«Σκέτη ιδιοφυΐα στην πράξη. Λατρεία μου, ο συνθέτης έχει βηματίσει στη φωτιά!»
Πώς γίνεται να φτάσει κανείς απ’ τον σωστό δρόμο στον λάθος σταθμό;
Όλα ήταν λάθος, κι όμως, όλα καμωμένα σωστά.
Εξάλλου, αυτός είναι ο τρόπος της. Η Αρσινόη άλλον τρόπο σ’ αυτή τη ζωή δε γνωρίζει....

Ντύνεται. Παντελόνι λευκό, λινό. Δεν αντέχει μ’ αυτή την αφύσικη ζέστη το σκληρό τζιν πάνω στο δέρμα. Πουκαμίσα στο χρώμα του πάγου. Μαζεύει μαλλιά, φορά ρολόι −δε θέλει να της ξεφεύγει ο χρόνος− μαύρα κοράλλια, μαργαριταράκια στ’ αυτιά. Παπούτσι σόπατο, να μη σκοντάφτει.
Από παιδί περπατά χωρίς να κοιτά. «Άνοιξε επιτέλους τα μάτια, παιδί μου!» την ακούει· κι είναι και σαν να τη βλέπει. Η πανταχού παρούσα μαμά. Και τώρα! Ακόμη! Σήμερα που είναι στ’ αστέρια, τόσο πολύ μακριά! Μάλλον σήμερα ακόμη πιο πολύ από παλιά. Ως «οφθαλμός, ος τα πανθ’ ορά»!
Βηματίζει αργά, μηχανικά. Κοιτάζοντας αφηρημένα με εκείνη τη διαρκή έσωθεν όραση, στραμμένη λες στα σπλάχνα, σ’ εκείνο που είναι, που υπάρχει, σ’ εκείνο που ξέρει κι ας προσποιείται ότι το αγνοεί.
Βαδίζει αργά, σταθερά, πριγκιπικά − όπως εκείνη της έχει μάθει να περπατά. Έστω και κάπως πυρετικά. Σαν υπνοβάτης, δηλαδή, χωρίς να κοιτά. Δε θα πάρει αμάξι. Της φαίνεται σαν ένα μικρό θαύμα τελευταία το μετρό. Ένα μικρό, βαθύ ταξίδι σε ανθρώπους. Κατεβαίνουν μαζί της νεαροί και ηλικιωμένοι, κουρασμένες νοικοκυρές, χαμένοι αλλοδαποί.
Μπαίνει και κάθεται. Απέναντί της ένα νεαρό κορίτσι γράφει. Όλο γράφει. Όσο κρατά η διαδρομή. Όπως ποτέ της δεν έγραφε αυτή − ποτέ στο δρόμο! σαν το τσιγάρο.
Οι κυρίες δεν τρέχουν, δεν καπνίζουν στο δρόμο κι όταν γράφουν, σκέφτεται, συνήθως το κάνουν κρυφά.
.... Πόσες φορές μπορεί να αγαπήσει έτσι με πάθος κάποιος στη ζωή;
Πιέζει το μολύβι και σπάει την εύθραυστη μύτη στο χαρτί. Πόσες φορές μπορείς να διακινδυνεύσεις τα όριά σου; Πόσες φορές να γίνεις ο άλλος, να εξατμιστείς, να υποταχτείς; Να αντέξεις όλη αυτή τη μαγεία, και, σαν υπνοβάτης, να ζήσεις σ’ αυτή μιαν άλλη ζωή;
Ήθελε μία. Διότι η Καρένινα αυτό υπαγόρευε.
Προσπάθησε μία. Σ’ αυτή διαλύθηκε, και για τούτο τη διέλυσε.
Όλα τ’ άλλα υπήρξαν δική της κατασκευή.
Κι εκείνος ο άντρας στη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας;
Υπήρξες; Θα ήθελε −αν το μπορούσε− να του πει. Κατεβαίνει στις αναμνήσεις της και ψιθυρίζει σαν μάντρα το «εσύ».
Στο προσκεφάλι της ο Μπόρχες που τη γιάτρεψε, την κράτησε − μια νύχτα, έναν αιώνα, μια στιγμή.
«Μονάχα ένας άνθρωπος κοίταξε την απέραντη αυγή».
Ανοίγει την πόρτα της εισόδου, πατά σαν υπνοβάτης τη σκακιέρα απ’ τα πλακάκια στην πρασιά. Πύργος, βασίλισσα, στρατιώτης, όλα σε οπισθοχώρηση. Ο δρόμος άδειος. Φτάνει ως την εξώπορτα. Ανοίγει. Υπνοβάτης στην ίδια σκηνή που έχει ξαναδεί. Οι πικροδάφνες, οι νεραντζιές της μικρής πλατείας, ο περιπτεράς με τους κραυγαλέους τίτλους των εφημερίδων, τις αστρολογικές προβλέψεις και τα πορνό, ο ανθοπώλης με τα χρυσάνθεμα και τα νούφαρα… ο δρόμος άδειος· κι ούτε ένα παιδί, μια ζητιάνα ή μια νοικοκυρά. Ένας δρομέας, μόνος, κάνει υγιεινή διαδρομή. Ένας γεράκος μόνος στο πάρκο.
Ακούει για φωτιές και φασαρίες στο κέντρο. Ακούει για νεκρούς!
Βαδίζει με σταθερό βήμα και ψιθυρίζει σε μάντρα: «Μονάχα ένας άνθρωπος γεννήθηκε, μονάχα ένας άνθρωπος πέθανε σ’ ολόκληρη τη γη»....

Αλλά θα υπάρχει πάντοτε αυτή η μαχαιριά στην κοιλιά της. Κι αυτό το αγέννητο εις το διηνεκές παιδί.
Μας επιλέγουν, ή επιλέγουμε τους γονείς μας; αναλογιζόταν όσο ήταν η ίδια παιδί. Και κατέληγε πάντα στο ότι όχι, εκείνη την απόλυτα αυστηρή μητέρα δε γίνεται, δεν μπορεί να την έχει επιλέξει αυτή!
Και αμέσως μετά, εκείνη η σαλάτα από την ανατολίτικη φιλοσοφία −κανείς ποτέ δεν ξέρει αρκετά− να επιμένει ότι η μήτρα έλκει το έμβρυο που της αναλογεί. Κι αυτό, τελικά, που επιμένει, είναι το ίδιο το παιδί.
Γιατί, λοιπόν, αυτό το κοριτσάκι αρνήθηκε την κοιλιά της; Δεν ήταν εκείνη που αρνήθηκε σ’ εκείνο το παιδί να γεννηθεί;

υγ3. παρ' ότι ως χώρος δηλώνεται “γραφείο”, “κουζίνα”, “καθρέφτης”, στην ιστορία όλα είναι δρόμος. Η διαδήλωση της ζωής μας όπου η καθεμιά (κι ο καθένας) αναζητά τον αγαπημένο του και τον χαμένο εαυτό του.

7/11/12

"με λεπτότητα και καλοσύνη" η μοναξιά κι ο θάνατος, η απουσία και οι ματαιωμένες ζωές

 
"Καλοκαιρινό ειδύλλιο" του Ουίλιαμ Τρέβορ, Μετάφραση: Αργυρώ Μαντόγλου, Εκδ. "Μεταίχμιο", σελ. 279
 
δημοσιεύθηκε στο diavasame.gr


“Ζήσαμε το καλοκαίρι, Έλι.”
“Χωρίς εσένα δεν υπάρχει τίποτα.”
Ο Ουίλιαμ Τρέβορ, που γεννήθηκε στο Μίτσελσταουν του Κορκ το 1928 και πέρασε τα παιδικά του χρόνια στην ιρλανδική επαρχία, γνωστός μας ήδη από τα βιβλία του “Οι εργένηδες των λόφων”, “Ο θάνατος το καλοκαίρι”, “Η ιστορία της Λούσι Γκολτ”, “Μάταιη αναζήτηση”, “Δυο ζωές” και “Οι απόφοιτοι”, αναδεικνύει για μια ακόμα φορά την ποίηση της καθημερινότητας κι αποδεικνύει τη δυνατότητα της στιγμής να εμπεριέχει ταυτόχρονα και όλο το σύμπαν.
Στην ιστορία του όλα συμβαίνουν μέσα σε ένα καλοκαίρι. Ιρλανδία, δεκαετία του 1950, στην κωμόπολη Ραθμόι. Ένας έρωτας ξεκινά από μια κηδεία. Ένας άγνωστος εμφανίζεται από το πουθενά και φωτογραφίζει την τελετή, μια νεαρή γυναίκα με ένα γαλάζιο φόρεμα περνά εκείνη την ώρα με το ποδήλατο. Παντρεμένη με τον αγρότη Ντίλαχαν, που πενθεί ακόμη την απώλεια της συζύγου και του παιδιού του, για την οποία ευθύνεται ο ίδιος, η Έλι ζει ωσεί απούσα τη νέα ζωή. Μέχρι αυτή τη στιγμή που θα συναντήσει εκείνον τον άντρα.
Το καλοκαίρι μοιάζει να σέρνεται αιώνιο μέσα από τα σπαρτά, η Έλι που χωρίς δεύτερη σκέψη παραδίδεται στον Φλοριάν, ο Φλοριάν που πουλά το πατρικό του για να πληρώσει τα χρέη και ετοιμάζεται να φύγει, ο αγρότης Ντίλαχαν που πηγαινοέρχεται σπίτι – χωράφι, η μις Κόναλτι που παρακολουθεί τα πάντα και μοιάζει ήδη -επειδή την έχει ζήσει-, να τη γνωρίζει καλά και να τη βλέπει να έρχεται τη φθορά, ο ανοικτός κύριος Μπόιλ που επιμένει στο ρημαγμένο ανάκτορο ματαίως να περιμένει.
Με λεπτή ειρωνεία και υφέρπουσα συγκίνηση ο συγγραφέας αναπλάθει τα βασικά της ζωής. Οικογενειακά μυστικά, ανομολόγητοι πόθοι και τρόμοι και ματαιωμένες προσδοκίες αναδεικνύονται μέσα από την καλοκαιρινή νωχέλεια και μοναξιά. Τίποτε δεν κραυγάζει, ούτε καν το πένθος του Ντίλαχαν και η αιώνια ενοχή (σκότωσε τη γυναίκα και το παιδί του με το τρακτέρ χωρίς να το θέλει). Αλλά και η μις Κόναλτι δεν θα πενθήσει τη μητέρα της, εξαιτίας της εξάλλου έχει ήδη πενθήσει τη δική της ζωή. Το αποτέλεσμα είναι ένα μικρό, υπαινικτικό, χαμηλότονο αριστούργημα, με το δίπολο έρωτας – θάνατος, πάθος και πένθος να κυριαρχεί, όλα να είναι παντού, και στην πιο ανεπαίσθητη κίνηση, και η μοναδική ευτυχία να παραμένει τελικά η συμφιλίωση. Τα στοιχεία του ξένου και η τέχνη της φευγαλέας ματιάς είναι εκείνα που απομένουν κυρίαρχα στο μυθιστόρημα, εξάλλου όλοι αποδεικνύονται ξένοι. Κι αν όχι στην κωμόπολη, όπως ο Φλοριάν, στη ζωή τους την ίδια.
Η προοπτική της άλλης ζωής στην εξαιρετική περιγραφή μιας άλλης εποχής. Τα ανθρώπινα δράματα, τα οποία συνηθίζει να αντιμετωπίζει ο Τρέβορ “με λεπτότητα και καλοσύνη”. Σε απολαυστική μετάφραση της Αργυρώς Μαντόγλου, που υπογράφει και το κατατοπιστικότατο εξαίρετο επίμετρο.
Μικρό δείγμα γραφής:
“Έμεινε καθισμένη στη σιωπή για μια ακόμα ώρα, ίσως και περισσότερο. Δεν έκλαψε, παρότι το ήθελε. Η συμπάθεια που γύρευε ήταν διαθέσιμη, το ήξερε, αλλά της αντιστάθηκε. Τράβηξε τον σύρτη της πίσω πόρτας και βγήκε έξω ξανά. Προχώρησε στον δρόμο, ο νυχτερινός αέρας αναζωογονητικός, μια ανακούφιση. Περπάτησε για να ξεκουραστεί, τα τσοπανόσκυλα τη συνόδευσαν. Στην κουζίνα, όταν επέστρεψε, άνοιξε τον φούρνο και έριξε τις σελίδες που είχε σχίσει από το τετράδιο μέσα στα μαύρα, σβησμένα κάρβουνα. Γύρισε τον διακόπτη και άκουσε τη φωτιά να ζωντανεύει”.
Email στο συντάκτη Ελένη Γκίκα
ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΝΟ ΕΙΔΥΛΛΙΟ


6/11/12

Μια μικρή ιστορία με καλό τέλος

ΜΙΑ ΜΙΚΡΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΜΕ ΚΑΛΟ ΤΕΛΟΣ

του Γιάννη Κ. Γιαννούδη * 

δημοσιεύθηκε στο One:Story, ανθολόγιο ανοικτής βιβλιοθήκης στο Open Book
.
Γεννήθηκε στις 14 του Φλεβάρη, λίγο έξω απ’ το Μιλάνο. Πριν ακόμη βγει από το μαιευτήριο η υιοθεσία ήταν απόλυτα κανονισμένη.
Ο μπαμπάς θα ήταν Ελληνας αξιωματικός του Πολεμικού Ναυτικού. Τον έλεγαν Αλέξανδρο και λίγες μέρες πριν την γέννα υπηρεσιακές ανάγκες τον έστειλαν στην Αμερική. Στο Νιούαρκ. Ήταν βλέπεις η περίοδος που το Ναυτικό ετοίμαζε το κίνημα ενάντια στην χούντα και οι ζυμώσεις ήταν έντονες.
Δεν υπήρξε πρόβλημα. Το ταξίδι με το μεγάλο καράβι και με την απαραίτητη συνοδεία ήταν ασφαλές και ευχάριστο για την νεογέννητη Ιουλία. Στις 28 του ίδιου μήνα, ο επίδοξος πατέρας συνάντησε για πρώτη φορά την θετή του κόρη και με υπερηφάνεια και αγάπη την χάιδεψε, τρυφερά. Η λευκή επιδερμίδα με τα μελαχρινά χαρακτηριστικά τον μάγεψε…
Συνεχείς υπηρεσιακές μεταβολές ανάγκασαν σχεδόν αμέσως τον Αλέξανδρο να επιστρέψει στην Ελλάδα. Έτσι, η Ιουλία, πριν ακόμη συμπληρώσει τρεις μήνες ζωής, είχε διασχίσει δύο φορές τον Ατλαντικό…
Τα πρώτα χρόνια ο Αλέξανδρος αποδείχθηκε πολύ καλός μπαμπάς. Μιας και του άρεσαν και του ίδιου τα ταξίδια, αποφάσισε να γνωρίσει στην κόρη του τον κόσμο. Ξεκίνησαν φυσικά από την πατρίδα της, την Ιταλία….
Μεγάλωνε σε ατμόσφαιρα κοσμοπολίτικη. Κάποια στιγμή όμως που ο πατέρας έπρεπε να λείψει για πολύ καιρό από την χώρα, επιλέχθηκε η λύση να πάει εσωτερική. Σίγουρα όχι η καλύτερη επιλογή – αλλά κρίθηκε ως αναγκαία. Και τότε, άρχισαν όλα…
Το ιταλικό ταμπεραμέντο και η ατίθαση ψυχή δεν μπορούσαν να συμβιβαστούν με την απραξία και την πειθαρχία. Γρήγορα η Ιουλία άρχισε να παρουσιάζει τα πρώτα σοβαρά προβλήματα - υγείας και (κυρίως) χαρακτήρα…
Η συνεχής απουσία του πατέρα (άλλες προτεραιότητες?) και οι προστριβές με τους δασκάλους οδήγησαν στην ανάγκη διορισμού κηδεμόνα. Ένας αντιπαθητικός ξερακιανός καθηγητής ανέλαβε την επιτήρηση της νεαράς και την υποχρέωση να την κρατά στον «ίσιο» δρόμο. Μάταιο. Ο ατίθασος χαρακτήρας δεν επιδεχόταν κανενός είδους περιορισμό.
Ως έφηβη η Ιουλία ήτανε μία αισθητική απόλαυση. Φουριόζα και κομψή, καλλίγραμμη και φινετσάτη. Δίνοντας πάντοτε άπειρη προσοχή στις λεπτομέρειες. Και πάνω απ’ όλα τονίζοντας αυτό το κολασμένο λίκνισμα των οπισθίων….
Πλησιάζοντας στην ενηλικίωση ήταν εντελώς αδύνατο για οποιοδήποτε μέσο αρσενικό να την διαχειριστεί. Άρχισε να ζει έξω από κάθε σύμβαση και κάθε μέτρο.
Θετός πατέρας και δάσκαλοι έχασαν εντελώς τα ίχνη της. Οι περιστασιακές σχέσεις διαδέχονταν η μία την άλλη. Ζωή χωρίς αύριο. Φθηνό αλκοόλ και κακομεταχείριση. Το λευκό δέρμα γέμισε σημάδια και ρυτίδες…
Όταν την είδα για πρώτη φορά, συζούσε με τον Νίκο. Έναν μηχανικό αυτοκινήτων. Την αγαπούσε, αλλά τον είχαν κουράσει τα τερτίπια της. Σχεδόν χάρηκε όταν την ερωτεύτηκα…
Θυμάμαι φορούσε μια πρασινοκόκκινη κορδέλα στα μαλλιά και με κοίταξε υπερήφανα - μια ματιά γεμάτη σνομπισμό και αδιαφορία. Δέχτηκε να βγει μαζί μου, μόνο και μόνο για να μου αποδείξει την ανεπάρκεια μου να την κατακτήσω. Δεν το έβαλα κάτω. Επέμεινα. Αυτό την κολάκεψε. Με προσέγγισε διστακτικά, σχεδόν φοβισμένα. Από το πρώτο άγγιγμα, ήξερα ότι δεν μπορούσα να την χάσω…
Χρειαζόταν όμως επειγόντως φροντίδα ιατρική. Η εισαγωγή στην κλινική Μαριόλη ήταν επιβεβλημένη. Και επίπονη. Οι καταχρήσεις μιας ζωής αποδείχτηκαν καταστροφικές. Και ήταν μόλις σαράντα και κάτι….
Χωρίς την συναίνεση της αρχίσαμε τις επεμβάσεις. Πόσες φορές φοβηθήκαμε ότι την χάνουμε, ότι θα μείνει κλινικά νεκρή. Πόσα πρωινά τηλεφωνούσα στους γιατρούς γεμάτος αγωνία – «Την έβγαλε τη νύχτα;»
Και όμως.
Τα κατάφερε.
Και έτσι, σήμερα, λίγους μήνες πριν κλείσει τα σαραντατρία, η Alfa Romeo Giulia Super 1600 Biscione με αριθμό πλαισίου AR1895391, πλήρως πλέον ανακατασκευασμένη, αναπαύεται νωχελικά στο κλειστό γκαράζ και ονειρεύεται.
Ονειρεύεται το παρελθόν της, που σύντομα θα γίνει μέλλον…
.
Ο Γιάννης Κ. Γιαννούδης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1969. Σπούδασε οικονομικά, ασχολήθηκε για πολλά χρόνια με την διοίκηση επιχειρήσεων και το 2008 ίδρυσε μαζί με την σύντροφο του Ντανιέλα το κέντρο προσχολικής εκπαίδευσης Dorothy Snot. Πιο σπουδαίο βέβαια είναι το γεγονός ότι είναι μπαμπάς της επτάχρονης Νεφέλης!
[ ιστότοπος ] [ facebook ] [ twitter ]

1/11/12

«νεαρό κλωσοπούλι του Παρνασσού, μη με ντροπιάσεις».

συνέντευξη στην Ελένη Γκίκα

δημοσιεύεται στο diastixo.gr

 
Μεσημέρι στο σπίτι της.
Φωτογραφίες παντού, δικές της, των άλλων. Επτάχρονη μ’ ένα λευκό τεράστιο φιόγκο κι ένα βλέμμα με ζόρι, βαθύ κι αστραφτερό.
Τελευταία φορά που τα είπαμε ήταν για εκείνο το Στον ουρανό του τίποτα με ελάχιστα. Η ανορεξία της ύπαρξης ήρθε μετά για να ξαφνιάσει κι εκείνη. Τώρα, μαζί μας, προσπαθεί να καταλάβει την εποχή. Στο συρτάρι της όμως κι απέναντι αστράφτει το ανέκδοτο ποίημα. Και η φωνή της, κατ’ αρχάς στο δωμάτιο και ύστερα πάλι και πάλι στο μαγνητόφωνο. Η Κατερίνα που όταν διαβάζει γίνεται η ίδια «Το Ποίημα»:
«Το διπρόσωπο σώμα»
Πριν ακόμα βυζάξω το γάλα της ζωής/ έπεσε πάνω μου η σκιά του θανάτου/ το ανύποπτο σώμα μου πάλεψε, νίκησε κι ακολούθησε την τροχιά του γύρω από το ανάπηρο αστέρι της γέννησής μου/ αεράκι φυσούσε και χάιδευε ουλές, καμπύλες/ το σώμα μεγάλωνε και με κουβαλούσε σ’ αυτή τη γη/ μαζί με τους δυο αντίθετους κόσμους/ τη ζωή και το θάνατο/ τα πορφυρά χρώματα της δύσης με μάγευαν/ άνοιγαν του παράδεισου τις πύλες κι ας σήμαιναν το τέλος της ημέρας/ όταν ανέτελλε το αρσενικό σώμα/ το δικό μου ξαναγεννιόταν/ ξάπλωνα τότε πάνω στη γη/ τη ζέστα της έκλεβα/ και θαρρούσα πως μάντευα πώς αισθάνονται τα φυτά της/ Σώμα μου, δικό μου σώμα/ από σένα όλα απορρέουν… ως κι εκείνες οι στιγμές οι άυλες/ οι μεταφυσικές/ όταν ανεβαίνει ο νους και γίνεται ουρανός/ όλα από σένα ρέουν… όμως του σώματος η διπροσωπία/ δεν είναι απάτη/ είναι ευλογία.
«Νεαρό κλωσοπούλι του Παρνασσού, μη με ντροπιάσεις», έγραφε κάποτε ο νονός Νίκος Καζαντζάκης στη μικρή του αναδεξιμιά. Κι η Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ τον δικαίωσε. Οι μεγάλοι πρόλογοι σίγουρα τη μικραίνουν.
Κατερίνα, η ποίηση είναι χρησμική, λένε, και μάλλον είναι, αυτό που ζούμε σήμερα, ποιητικά το είχαμε πει, φανταστεί μέχρι τώρα;
Ούτε ποιητικά, νομίζω, ούτε ανθρωπιστικά, ούτε αστυνομικά, ούτε… δεν ξέρω, δε νομίζω. Είμαι εβδομήντα τριών χρόνων και δεν το θυμάμαι αυτό το πράγμα, που πάντα είχα συνείδηση του τι γινόταν γύρω μου απ’ όταν ήμουν μικρή. Αλλά εκείνο που είναι, νομίζω, η τραγική διαφορά είναι εκείνο που σήμερα ακούς τους υπεύθυνους, εντός και εκτός εισαγωγικών, να καταγγέλλουν ο ένας τον άλλον. Ρίχνουν το φταίξιμο της σημερινής κατάντιας-κατάστασης –η γλώσσα έχει σοφία, αρχίζουν με το «κατά» και τα δύο– και κανείς δεν έχει να προτείνει τίποτα. Κανείς! Το ένα θέμα απελπισίας είναι ας πούμε το υλικό, το οικονομικό, το άλλο θέμα απελπισίας είναι η απόλυτη έλλειψη ωριμότητας των ανθρώπων που μας διοικούν κιόλας. Πού είναι οι επικεφαλής; Το ερωτηματικόν παραμένει.
Η ανορεξία της ύπαρξης κατά πόσο έχει να κάνει και με τούτο που ζούμε;
Γι’ αυτό το βιβλίο λέω ότι όταν το είδα τυπωμένο διαπίστωσα ότι είναι η ακριβής περιγραφή αυτού που αισθάνομαι τώρα, εγώ, σαν ύπαρξη! Δεν τρώω, δεν έχω όρεξη για τίποτα! Τίποτα δε με εμπνέει! Κι αυτό το συνειδητοποίησα μόλις έπιασα αυτό το βιβλίο στα χέρια μου.
Σε παλιά μας συνάντηση είχες πει ότι «το υπέδαφος του ποιήματος είναι μια πληγή, ένα βάσανο» και το ποίημα «η αναζήτηση της θεραπείας» – στην εποχή μας; Η ποίηση η μόνη μας θεραπεία;
Το ποίημα ξεκινάει από μια πληγή και το ποίημα είναι η ουλή. Τώρα η ουλή είναι θεραπεία; Αυτό είναι ένα πολύ φιλοσοφικό θέμα το οποίο θα πρέπει να συζητήσουμε. Εγώ δε μίλησα ποτέ για θεραπεία, απλώς για σημάδια πληγής.
Ήσουν πιο αισιόδοξη τότε… αλλ’ όμως και πάλι γράφεις, είσαι, ζεις μέσα στο ποίημα…
Κάτι έχω ξεκινήσει, ναι, από το 2011. Και το λέω «Η σιγανή φωνή της μνήμης».
Γράφω αυτό γιατί ένα από τα προβλήματά μου είναι η μνήμη, την έχω χαμένη, την έχω χάσει αρκετά.
«Όσο στενεύει ο κύκλος της ζωής τόσο πιο πολύ οι κύκλοι της ποίησης πλησιάζουν ο ένας τον άλλον, ταυτίζονται σχεδόν, οι εμμονές εντείνονται», μου είχες πει. Από την εποχή του Μαγδαληνή, το μεγάλο θηλαστικό και του Λύκοι και σύννεφα μέχρι την Ανορεξία της ύπαρξης πόσο πλησίασαν και ποιες εμμονές σου μεγάλωσαν;
Δεν ξέρω αν θα μπορούσα να μιλήσω πια για εμμονές αλλά λόγω τη κατάστασης την οποία ζούμε τώρα το 2012, αν πιάσω την πένα και προσπαθήσω να γράψω, είναι για να επιζήσω. Δηλαδή πλέον σχεδόν δε μ’ ενδιαφέρει να γράψω ένα ωραίο ποίημα. Θέλω να εκφράσω ακριβώς αυτό που αισθάνομαι τη στιγμή που το γράφω. Έτσι η τέχνη μεταφράζεται σε ακρίβεια. Ακόμα κι αν χρησιμοποιήσω μια λέξη που παλιά θα μου φαινόταν αντιαισθητική, όχι, λέω, αυτή είναι, αυτή θα βάλεις γιατί αυτή εκφράζει αυτό που αισθάνεσαι, αυτό που θέλεις να πεις. Είναι μια τελείως άλλη κατάσταση από δω και μετά. Όταν αισθάνεσαι όπως κι εγώ, ότι είσαι ηλικιακά προς το τέλος της ζωής σου, είναι μια περίεργη… καλά, ώρες ώρες είναι και πανικός, θέλεις να προλάβεις το τελευταίο τρένο αλλά δεν υπάρχει τελευταίο τρένο. Δεν το πρόλαβες. (Γελά. Δυνατά.)
Έτσι είναι, αλλά… κι επίσης υπάρχει κι αυτό, για να μην τα λέμε όλα αρνητικά, λες «αχ άλλη μια μέρα, τι ωραία μέρα…» – έχεις άλλη μια μέρα.
«Στον ουρανό του τίποτα με ελάχιστα»: προφητικό και ως τίτλος εντέλει. Αλλά η ανορεξία είναι ένα βήμα μετά, τελικά ένα ποίημα το γράφουμε, Κατερίνα, και με το σώμα;
Και με το σώμα, ναι, σίγουρα με το σώμα! Χωρίς καμία αμφιβολία. Εγώ αν δεν έγραφα με το σώμα όλα τα χρόνια που ήμουνα νέα, δε θα είχα γράψει ούτε ένα ποίημα.
«Για μένα η γλώσσα είναι το παν. Οι εμπειρίες της ζωής είναι γλώσσα, η ύπαρξη είναι γλώσσα, η έκπληξη, ο πόνος, η μνήμη», κι αυτό από συνομιλία μας παλιά. Η γλώσσα σήμερα, Κατερίνα; Αντέχει τουλάχιστον αυτή σήμερα;
Σήμερα είναι πιο επίπεδο το θέμα παρά ποτέ. Κι όταν ακούω κι εγώ που είμαι και αρκετά πολύγλωσση πώς μπαίνουν τα αγγλικά μέσα στα ελληνικά… Αλλά και πάλι, δεν είναι τίποτα αυτό, έχουμε χάσει την αίσθηση της σύνταξης. Κι αυτό εμένα πάρα πολύ με τρομάζει. Και βεβαίως με όλη αυτή την παγκοσμιο-ευρωπαι… πες την όπως θέλεις, τα ελληνικά είναι καρέτα καρέτα! Είδος υπό εξαφάνιση!
Και γίνεται σε όλη τη Γη. Σε λίγο θα μιλούν όλοι αγγλικά. Εκτός αν κερδίζουν οι Κινέζοι!
Από τις εκδόσεις Καζαντζάκη όπου να ’ναι θα κυκλοφορήσουν επιτέλους κι εκείνα τα γράμματα, οι επιστολές του…
Εδώ έχω φωτοτυπίες, αλλά αυτό που είναι το αγαπημένο μου λέει: «νεαρό κλωσοπούλι του Παρνασσού, μη με ντροπιάσεις».
Κατερίνα, είναι σαν να μπήκε η ποίηση στο λάδι.
Ναι, ήμουν πάρα πολύ τυχερή. Το τραγικό είναι ότι περίμενα να τελειώσω το σχολείο και να μείνω μαζί του και πέθανε δυο μήνες πριν αποφοιτήσω απ’ το γυμνάσιο… αυτό δε θα το ξεχάσω ποτέ. Από τα γράμματα ό,τι θυμάμαι απ’ αυτόν, την τελευταία φορά όταν τον είδα ήμουν εφτά ετών, αλλά ήταν πάντα παρών.
Έτσι είναι η ζωή. Παίρνει από δω, δίνει απ’ εκεί. Η ζυγαριά που λέγαμε στην αρχή. Κι εμένα η αναπηρία μου ήταν το ελιξίριο. Και αυτή η φωτογραφία με το φιόγκο ήταν στη Βιέννη μόλις είχα πάει για την πρώτη μου εγχείρηση στο πόδι.
Ζόρικη μικρή.
Ποτέ δεν είχα κόμπλεξ. Εγώ ήμουν στη Σχολή Αηδονοπούλου και είχα στο γυμνάσιο τη γυναίκα του Κακριδή. Είχα και μια αγαπημένη φίλη που θα ’φευγε κι εγώ με το παρθεναγωγείο δεν τα πήγαινα πολύ καλά, έτσι λέω ν’ αλλάξω με την ευκαιρία να πάω στου Μαρκή. Ε κι επειδή είχα αρχίσει ήδη να δημοσιεύω, της άρεσε της Κακριδή που ήμουν εκεί και μου λέει «μα πού θα πας, παιδί μου, δε φοβάσαι;» Λέω «τι να φοβηθώ;» «Ε», λέει, «εμείς εδώ σε έχουμε συνηθίσει που κουτσαίνεις, στο άλλο θα σε κοροϊδεύουν». Και απαντάει τότε το σοφό κουτσό παιδί και λέει: «Κυρία Κακριδή, όπως με συνηθίσατε εσείς, θα με συνηθίσουν και οι άλλοι».
Μπορείς να φανταστείς αλήθεια τη ζωή σου δίχως την ποίηση;
Ε, τώρα είναι σαν να μου λες να φανταστώ τη ζωή μου σαν να… είχα γεννηθεί ξανθιά!
Και επειδή έχεις γεννηθεί Κατερίνα, να θυμηθούμε και το πρώτο σου ποίημα; Δεκατεσσάρων, ε;
Θυμάμαι την αρχή του. «Τ’ αστέρια, τ’ αστέρια,/ πώς λάμπουν τ’ αστέρια/ σαν κήπου παρτέρια/ πρωί με δροσιά/ σαν άχρωμ’ αντίο/ καλών ανθρώπων που ‘ν’ πια μακριά».
Υπάρχουν ποιητές που ποτέ τους δε βρήκαν το δρόμο; Που χάθηκαν, Κατερίνα;
Πάρα πολλοί. Τώρα δεν ξέρω αν ήταν ποιητές ή όχι, δε με ενδιαφέρουν αυτές οι οντολογικές αναλύσεις, αλλά αυτό που πιστεύω εκ πείρας είναι πως όταν είναι κανείς νέος, τα 90% γράφουν ποιήματα. Μέσα σ’ αυτούς είναι ένα ποσοστό με ταλέντο και το άλλο είναι η νιότη που γράφει. Ε, πέφτει η νιότη, και ντουμ!
Άρα η ποίηση μας κρατά νέους.
Ναι, αλλά πολλές φορές εξαφανίζεται και η ποίηση μαζί με τη νεότητα. Αυτό το ’χω δει, το ’χω ζήσει δηλαδή. Κι επίσης πάρα πολλοί το γυρίζουν στην πρόζα που είναι πιο εύκολη, πιο εύπεπτη και πιο εμπορική.
Κατερίνα, τι μπορεί να κάνει η ποίηση σήμερα; Τι είναι εκείνο σήμερα που μπορεί να κάνει κάτι;
Αυτό που προσπαθώ να κάνω τώρα είναι ασκήσεις όχι επί χάρτου, στο κενό. Είναι να κάνω πράγματα χωρίς την αίσθηση του μέλλοντος. Γιατί όλη η δουλειά μας, όπως ξέρεις, είναι κάτι που έχει σχέση με κάτι που είναι μέλλον. Αύριο θα βγει η εφημερίδα ή να δούμε τι θα γίνει με το τάδε σχέδιο. Εγώ πρέπει να συνηθίσω και κάνω ασκήσεις να ζω χωρίς μέλλον, δηλαδή «μπορώ να το κάνω αυτό τώρα;» – το κάνω. «Θέλω να το κάνω αυτό τώρα;» – το κάνω. «Δε θέλω;» – δεν το κάνω. Αλλά είναι τεράστια άσκηση αυτή. Είναι πάρα πολύ δύσκολη.
Η εποχή μας και η ποίηση;
Σήμερα υπάρχει το πρόβλημα με τις εκδόσεις. Καλά, οι εκδότες σήμερα είναι χάλια, αλλά δε βγάζουν και ποίηση. Βέβαια, παλιά τα πρώτα μας τα πληρώναμε αλλά τώρα ακόμα κι αν τα πληρώνεις…
Εγώ όμως δεν ξέρω τίποτα, δεν καταλαβαίνω τίποτα… (Γελά.) Αυτό είναι η καινούργια διασκευή του Καζαντζάκη «δεν ελπίζω τίποτα, δε φοβάμαι τίποτα, είμαι ελεύθερος».
Μα όλη η κατάσταση, δεν είναι μόνο η ποίηση, όλη η κατάσταση του κόσμου, ό,τι έχει σχέση με τη σκέψη και την έκφραση, κάτω από την επιρροή όλων αυτών των ηλεκτρονικών συστημάτων νομίζω ότι θα αλλάξει πολύ στο μέλλον. Δε φανταζόμαστε! Εγώ σίγουρα δε φαντάζομαι, αλλά και οι ειδικοί δε φαντάζονται. Δηλαδή το πώς ο λόγος θα μετατραπεί, ίσως, λέω, γιατί εγώ δεν έχω ιδέα, σε σηματοδότη. Όπως βλέπεις το κόκκινο και «απαγορεύεται η είσοδος», κάτι τέτοιο θα ’ναι. Θα φτιάχνεις μια λέξη και θα σημαίνει… «είμαι ερωτευμένος και σου γράφω ένα ποίημα».
Σε μια πρωτόγονη γραφή, δηλαδή.
Ναι. Θα πάμε προς το πίσω. Και βέβαια όλα αυτά είναι και φαντασία. Επιτρέπεται; Δεν επιτρέπεται και η φαντασία; Όπου δε θα είναι η έκφραση, αλλά το στίγμα. «Τονγκ!»
Αλλά εμείς, Κατερίνα, πιστές στις ασκήσεις μας. «Η απολυταρχία της νιότης», είπαμε, από τη «σιγανή φωνή της μνήμης».
Ναι, «η απολυταρχία της νιότης».
Σαν σκοροφαγωμένα υφάσματα απλώνουν την ασχήμια τους τα γεράματα/ ακόμα κι αν είχαν ένα ωραίο παρελθόν/ αλύγιστα πάντα τα νιάτα/ κάπου μυστικά λάμπουν σαν αστέρια / όσο άκομψα κι αν είναι, όσο κι αν κολυμπούν ανέραστα στα θολά νερά της ζωής./
Την ομορφιά της όμως της δικής μου νιότης δεν τη γνώρισα ποτέ/ αλλά ξέρω τώρα πως ναι/ την κρατούσα αγκαλιά./ Μακριά απ' τον καθρέφτη με τη φύση μοιραζόμουνα άνθιση και καρποφορία/ σε θάλασσες επιθυμίας ταξίδευα και έβλεπα στα πρόσωπα των αγοριών/ μια φανταστική εικονογράφηση του μέλλοντός μου./ Η ιδέα του θανάτου ερχόταν μόνο σαν έμπνευση/ όταν το ποίημα γεννιόταν και διέλυε τη φοβερή υποψία ότι ως και ο πόθος υποχωρεί / μπρος στην αλήθεια του χρόνου./ Το ξέρω πως θα 'ρθει η στιγμή που σφιχτά αγκαλιασμένα το όμορφο και το άσχημο μαζί/ θα με συνοδεύουν στου τέλους την αρχή.
Καλό είναι; Το ξέρω από πολλούς συναδέλφους, όχι πολλούς, αρκετούς, που επειδή έχουν ζήσει μια ζωή με την ποίηση, ξεφτάει το πράγμα, δεν το βλέπουμε, δεν το παραδεχόμαστε, και εξακολουθούμε να γράφουμε κακά ποιήματα. Εξακολουθούμε και γράφουμε και το αποτέλεσμα είναι ποιήματα πολύ κατώτερα. Κι εγώ φοβάμαι. Φοβάμαι και σ’ αυτό το επίπεδο όπως και σε άλλα, ότι η μόνη μου άμυνα είναι η ποίηση και ενώ έχω… ξεμείνει που λένε, οικονομικά, μήπως εξακολουθώ και γράφω…