20/9/12

"Γινόμαστε ό,τι ονειρευόμαστε" αληθινά και βαθιά


δημ. Παρέμβαση, τ. 163, καλοκαίρι 2012

 

Κούλα Αδαλόγλου

H πολυδιάστατη Γυναίκα της βορινής κουζίνας

Ελένη Γκίκα, Η γυναίκα της βορινής κουζίνας

                                                                Εκδ. Καλέντης, 2011

 

 

Η γυναίκα της βορινής κουζίνας είναι τρεις, μπορεί και τέσσερις. Δεν είναι λογοπαίγνιο, αλλά το αφηγηματικό εύρημα της Ελένης Γκίκα στο νέο της μυθιστόρημα. Όπου, με λαμβανόμενες υπόψη τις αφηγηματικές συμβάσεις, οι άλλες γυναικείες μορφές μπορεί να είναι περσόνες της πρώτης. Ή μπορεί να είναι και ξεχωριστά πρόσωπα. Επιλέγω την εκδοχή των ξεχωριστών προσώπων. Σαν να χωνεύουν η μια μέσα στην άλλη, συμπληρωματικά. Κάποια κομμάτια να ενώνονται, αλλά μερικά να περισσεύουν από το πλάι, οι ιδιαιτερότητες, oι πολλαπλές ταυτότητες. Που τέμνονται κάποια στιγμή στη ζωή τους, αλλά διαγράφουν και τη δική τους αυτόνομη πορεία. Οι δύο τουλάχιστον, η Αρσινόη και η Ράνια.

Το βιβλίο διαρθρώνεται ως εξής: Χωρίζεται σε τρία μέρη, το A, το B και το Γ. Σε κάθε μέρος υπάρχουν κεφάλαια με την καθορισμένη σειρά: Η γυναίκα του ανατολικού γραφείου, Η γυναίκα της βορινής κουζίνας και Η γυναίκα του δυτικού καθρέφτη.  Εκτός από την αρχή του κάθε μέρους, όπου εισάγουν, θα λέγαμε, στην αφήγηση δύο επιστολικά κείμενα, της Αρσινόης και της Ράνιας.

Τα πρόσωπα και τα σημεία του ορίζοντα παραπέμπουν σε σύμβολα. Η γυναίκα του ανατολικού γραφείου: το ανατολικό γραφείο παραπέμπει σε φως, σε αισιοδοξία. Αλλά είναι ένα γραφείο όπου το φως κρύβεται από τις βαριές κουρτίνες. Η γυναίκα που το χρησιμοποιεί έχει στριμώξει εκεί μέσα όλη τη ζωή της. Αλλά και γραφείο, που αποδίδει την έννοια της πνευματικότητας. Η γυναίκα γράφει, μόνον αυτό ξέρει να κάνει καλά στη ζωή της, για την ακρίβεια μεταφράζει τη γραφή των άλλων. Μια ζωή που συμπιέστηκε, μολονότι μένει ακόμη το μέσα φως, το φως της ψυχής της. Η γυναίκα της βορινής κουζίνας: βορράς= κρύο. Κουζίνα= περιορισμός στην καθημερινότητα. Εκεί συρρικνώθηκε η ζωή της άλλης γυναίκας, που η ίδια ξεχάστηκε, για να δώσει στους γύρω της καθημερινή αγάπη, ώσπου έφυγαν όλοι. Αλλά και εκεί μένει το φως της αγάπης της. Και η γυναίκα του δυτικού καθρέφτη: εδώ επιμένω στον καθρέφτη. Η γυναίκα αυτή σαν να ενώνει μέσα στον καθρέφτη τη ζωή της με τη ζωή των δυο άλλων. Σχολιάζει, συνδυάζει, ανακεφαλαιώνει. αλλά και συσκοτίζει, αφού η γυναίκα αυτή δεν έχει δική της ζωή. Θα την παρομοίαζα περισσότερο με κάμερα, που καταγράφει λεπτομέρειες από τη ζωή των άλλων. Που ερμηνεύει αλλά δεν μπορεί να βοηθήσει. Γι’ αυτό και ο δίμορφος λόγος της, να διευκρινίζει αλλά και συχνά να συσκοτίζει. Σαν να την επινόησαν οι δύο άλλες γυναίκες, για να συγκεφαλαιώνει τα κοινά και τις αποκλίσεις τους. Ή σαν να τις επινόησε αυτή.

Γιατί ο τίτλος Η γυναίκα της βορινής κουζίνας; Ίσως επειδή η Ράνια είναι η πιο γήινη, αυτή που μπορεί ο αναγνώστης να αναγνωρίσει ευκολότερα ή/και να νιώσει περισσότερο οικεία μαζί της. Αυτή άλλωστε, όπως και να ’χει, οποιαδήποτε εκδοχή κι αν δεχτούμε, σηκώνει το μεγαλύτερο βάρος της φροντίδας για τους άλλους αλλά και της διάψευσης από την καθημερινή διοχέτευση της αγάπης της με τον τρόπο που εκείνη νόμιζε ότι έπρεπε. 

Όταν τα νήματα δεθούν, όταν οι ζωές διασταυρωθούν, οι δυο γυναίκες, Αρσινόη και Ράνια, θα διδάξουν η μια στην άλλη τα πράγματα που αγαπούν να φτιάχνουν στη ζωή τους: η Ράνια θα μάθει στην Αρσινόη να φτιάχνει μαντλέν. Η Αρσινόη θα της μάθει να γράφει. Έτσι, οι ζωές τους θα χωνέψουν πιο πολύ η μια στην άλλη.

Σε ένα δεύτερο επίπεδο πλάι στο επίπεδο των συμβόλων υπάρχει η πολύ γειωμένη, ρεαλιστική ιστορία του Άγγελου και του Ορφέα. Ο Άγγελος σκοτώνεται ένα βράδυ, το βράδυ των γενεθλίων του, από μια σφαίρα αστυνομικού στα Εξάρχεια – η ιστορία μάς θυμίζει πολύ καλά ένα γνωστό περιστατικό. Οι δυο έφηβοι πηγαίνουν με προτροπή του Ορφέα στα Εξάρχεια, και αυτός νιώθει υπεύθυνος για το θάνατο του καλύτερου, μάλλον του μοναδικού φίλου του. Μπλέκει με οργανώσεις αναρχικών, υιοθετεί βία. Τον κυνηγά η αντιτρομοκρατική, φεύγει από το σπίτι. Από το σημείο αυτό το δεύτερο επίπεδο της ιστορίας των παιδιών, το ρεαλιστικό, όπως το ονομάσαμε, βοηθά το πρώτο επίπεδο, των συμβόλων: τον τραυματισμένο Ορφέα περιθάλπει η Αρσινόη, σαν να ήταν ο γιος που δεν είχε και που θα ήθελε να είχε. Χωρίς να ξέρει ότι είναι ο γιος του αγαπημένου άντρα. Παίζοντας το ρόλο της μητέρας, ενώνεται, σε έναν ομόκεντρο κύκλο με τη μητέρα της βορινής κουζίνας, τη Ράνια. Εκτός από τον ίδιο άντρα, τις συνδέει τώρα και ο ίδιος γιος. Στο πρόσωπο του Ορφέα κάτι απροσδιόριστο της θυμίζει το Φώτη, τραγική ειρωνεία για τον αναγνώστη που γνωρίζει την αιτία της πραγματικής ομοιότητας. Παράλληλα, υπάρχει μια υφέρπουσα ερωτική έλξη ανάμεσά τους.

Ο Φώτης, ο αγαπημένος άντρας, «ακούγεται» μέσα από τις αφηγήσεις των γυναικών. Και εκκωφαντικά με την πράξη της αυτοχειρίας του, την οποία επιλέγει για να βγει από τα διλήμματά του. Ο Ορφέας, μετά την αυτοχειρία του πατέρα του και την απομάκρυνσή του από την «ομάδα», θα προσπαθήσει να βρει έναν άλλο εαυτό. Μετά την απομόνωσή του στο Όρος, ξαναγυρίζει διαφορετικός. Ζωγραφίζει παιδιά-ρομπότ, δημιουργεί κόμικς. Με τον τρόπο αυτό «ξαναβρίσκει» τον Άγγελο.

 

Δύο πόλεις αποτελούν το πλαίσιο στο οποίο εξελίσσεται η πλοκή και τα γεγονότα. Σε πρώτο πλάνο βρίσκεται η Αθήνα, η Αθήνα του μετρό και των διαδηλώσεων. Η Αλεξάνδρεια βλέπεται περισσότερο στο βάθος, ένα ιντερμέδιο θα έλεγα, αφού βέβαια εκεί παρεμβάλλεται και η ιστορία της σχέσης Αρσινόης και Φώτη, που αλλάζει τη ζωή όλων των προσώπων του μυθιστορήματος.

Το κόκκινο χρώμα επανέρχεται πολλές φορές στην αφήγηση, σαν εμμονή: το κοριτσάκι με το κόκκινο παλτό, που πέφτει σαν κόκκινο μπαλόνι, είναι μια επανερχόμενη εικόνα. Η μικρή Έλλη με τα κόκκινα μαλλιά, που γοητεύεται από το σημειωματάριο με τις κόκκινες πουέντ, που της χαρίζει η Αρσινόη, τη μέρα που φορά ένα κόκκινο αδιάβροχο. Το κόκκινο μπουφάν του Ορφέα. 

Η αφήγηση είναι μια ιδιότυπη τριτοπρόσωπη αφήγηση. Στις δύο περιπτώσεις,  της γυναίκας του ανατολικού καθρέφτη και της βορινής κουζίνας, το τρίτο πρόσωπο είναι μεταμφιεσμένο πρώτο. Είναι φανερό δηλαδή ότι αφηγείται η ίδια η ηρωίδα, απλώς κρατά μια απόσταση απ’ τον εαυτό της, ώστε να έχει την άνεση να ενδοσκοπείται, να αναλύει τα γεγονότα και τις ψυχές των άλλων. Στην περίπτωση της γυναίκας του δυτικού καθρέφτη η αφήγηση είναι καθαρά τριτοπρόσωπη, όταν γίνεται αναφορά στα ηρωίδες των δύο άλλων «δωματίων». Από κει και πέρα, ενώνεται συχνά η φωνή της αφηγήτριας με τη φωνή της ηρωίδας, ακούμε δηλαδή δύο φωνές μαζί.

Η γραφή είναι ποιητική, λόγω του ύφους, βασικά χαρακτηριστικά του οποίου είναι η υπαινικτικότητα, η υποβολή, η ηθελημένη ασάφεια των περιγραμμάτων στα γεγονότα και στους χαρακτήρες. Μια τέτοια γραφή επιτρέπει, περισσότερο από ό,τι συνήθως, στην πεζογραφία ιδιαίτερα, την πολλαπλή ανάγνωση.

Στη χροιά της ποιητικής γλώσσα συντελούν τα αποσπάσματα από λογοτεχνικά κείμενα και, κυρίως, ποιητικά μέρη γραμμένα από την εκάστοτε αφηγήτρια. Επιπλέον, υπάρχουν πολλές αναφορές σε κείμενα της διεθνούς λογοτεχνικής παραγωγής, σύγχρονα και παλαιότερα, ποιητικά και πεζά. Ενδεικτικά αναφέρω: Μαρσέλ Προυστ, Χόρχε Λουίς Μπόρχες, Σύλβια Πλαθ, Ανν Σέξτον, Φερνάρντο Πεσσόα, Ζακ Πρεβέρ, Λιούις Κάρρολ, Γιώργος Σεφέρης, Κ.Π. Καβάφης. Σε μεγαλύτερο βαθμό «ακούω» τον Λώρενς Ντάρελ, συγκεκριμένα το έργο του Αλεξανδρινό κουαρτέτο – ο ρόλος της Αλεξάνδρειας επισημάνθηκε και πιο πάνω – που αποτελεί ραχοκοκαλιά του βιβλίου, ισχυρή επίδραση στη δόμηση του βιβλίου αλλά και στη σκιαγράφηση των χαρακτήρων. 

 

«Γινόμαστε ό,τι ονειρευόμαστε», λέει ο Ντάρελ, αλλά ακόμη κι αν δεν είναι έτσι, η γυναίκα της βορινής κουζίνας, αυτή κυρίως, η πιο σάρκινη, καταποντίζεται στην απελπισία, όμως παλεύει να κρατηθεί, πλαισιώνεται από τις άλλες συμπληρωματικές της γυναίκες, και ανακάμπτει,  ονειρεύεται, βρίσκει και δίνει νόημα στη ζωή.

Η μείξη των δύο επιπέδων, του ρεαλιστικού με  εκείνο των συμβόλων, οδηγεί σε πορτρέτα ανθρώπων που ψάχνουν για το στίγμα τους στη σύγχρονη, ταραγμένη πραγματικότητα. Ο έρωτας, η προσφορά, η δημιουργία συσχετίζονται με το θέμα του φύλου και της ηλικίας, δείχνοντας την αγωνιώδη προσπάθεια του ατόμου, γυναίκας ή άντρα, να σταθεί στα πόδια του και να βαδίσει σε μια ούτως ή άλλως δύσκολη και επώδυνη πορεία.

 
Μέρος του κειμένου διαβάστηκε στην παρουσίαση του βιβλίου, στις 27 Μαΐου 2012, στην 9η Διεθνή Έκθεση βιβλίου Θεσσαλονίκης.

19/9/12

Και καλή μας εκδοτική χρονιά, ναι?

Η εκδοτική χρονιά ξεκινά και θα θέλαμε να σας ενημερώσουμε για τους τίτλους οι οποίοι θα κυκλοφορήσουν το 2012-2013 από τις εκδόσεις μας.
Οι εκδόσεις Καλέντη επιχειρούν ένα δυναμικό ξεκίνημα με την επιλογή ποιοτικών βιβλίων που ελπίζουμε να ικανοποιήσουν τις αναγνωστικές προτιμήσεις. Ιδιαίτερη έμφαση θα δοθεί στην κατηγορία της παιδικής/εφηβικής λογοτεχνίας, καθώς πιστεύουμε στη διαμόρφωση και την καλλιέργεια του νέου αναγνώστη. Το εκδοτικό μας πρόγραμμα περιλαμβάνει βιβλία αξιόλογων Ελλήνων και ξένων συγγραφέων, καθώς και νέες συνεργασίες με συγγραφείς όπως ο Χρήστος Μπουλώτης, η Αργυρώ Κοκορέλη, η Ελένη Πριοβόλου και η Ιφιγένεια Μαστρογιάννη.
Επίσης οι εκδόσεις Καλέντη, στηρίζοντας τους νέους Έλληνες συγγραφείς, διοργανώνουν σε συνεργασία με την αστική μη κερδοσκοπική εταιρεία πολιτισμού Artspot τον τρίτο διαγωνισμό διηγήματος «ΛόγωΤέχνης», ο οποίος έχει καθιερωθεί ως λογοτεχνικός θεσμός στο ελληνικό διαδίκτυο. Φέτος οι συμμετοχές ξεπέρασαν τις 600 και θα αξιολογηθούν από 5μελή κριτική επιτροπή που αποτελείται από τους: Κώστα Μουρσελά, Ελένη Γκίκα, Γιάννη Ξανθούλη, Χρήστο Οικονόμου και Γιάννη Φαρσάρη.

Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α
- Χωρίς διέξοδο (προσωρινός τίτλος), Αλκυόνη Παπαδάκη
- Το Bolero δεν ήταν του Ravel, Ελένη Γκίκα
- Lewis et Irene, Πολ Μοράν
- Le passager, Ζαν-Κριστόφ Γκρανζέ
Δ Ο Κ Ι Μ Ι Ο
- Ταξίδια με τον Ευγένιο – Δίτομος Οδηγός σε όλα τα βιβλία του Ευγ. Τριβιζά, Ευγένιος Τριβιζάς
- Το λεξικό της πορνογραφίας, υπό τη διεύθυνση του Philippe Di Folco
- Τι σημαίνει εφηβεία σήμερα, Κική Τζωρτζακάκη
- Η σωστή αντικαρκινική διατροφή, Νταβίντ Καγιάτ
Β Ι Β Λ Ι Α Γ Ι Α Π Α Ι Δ Ι Α
- Οι 40 Χρυσές Σερπαντίνες, Ευγένιος Τριβιζάς
- Η επανάσταση των παλιών παιχνιδιών, Χρήστος Μπουλώτης (εικονογράφηση: Φωτεινή Στεφανίδη)
- Ο Τρυφεράκανθος, Ελένη Πριοβόλου (εικονογράφηση: Κατερίνα Βερούτσου)
- Η ζωγραφιά που ταξιδεύει, Ελένη Γκίκα
- Ο Αστέρης το νεαρό αστέρι, Κώστας Ζαφειρίου (εικονογράφηση: Γαρυφαλιά Λευθέρη)
- Μουσικά παιχνίδια, Κατερίνα Τσίτσα (εικονογράφηση: Σάντρα Ελευθερίου)
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Γ Ι Α Ν Ε Ο Υ Σ
- Περιπέτεια στο διαδίκτυο (προσωρινός τίτλος), Αργυρώ Κοκορέλη
- Μαζί, Ελένη Πριοβόλου
- Τα παιδιά του τελευταίου θρανίου, Ιφιγένεια Μαστρογιάννη
- Το παραμύθι με τις ξεχασμένες λέξεις, Ιφιγένεια Μαστρογιάννη (εικονογράφηση: Φωτεινή Στεφανίδη)
- Ο πρίγκιπας με τα κρίνα, Ιφιγένεια Μαστρογιάννη
- Η χάρτινη αγκαλιά, Ιφιγένεια Μαστρογιάννη
- Starters-1ος τόμος διλογίας, Λίσα Πράις
- 2ος τόμος της τριλογίας Πρίγκιπας των Νεφών, Κριστόφ Γκαλφάρ
- Με τα μάτια του άλλου, Πάολα Καπριόλο

Σας ευχόμαστε καλό φθινόπωρο και καλή εκδοτική χρονιά.

Ο Καθρέφτης είναι η άβυσσος, αλλά και η λύση στο αίνιγμα. Και το πλήρωμα του Χρόνου, τελικά, το κλειδί.


Γράφει η συγγραφέας Λένα Λόππα στο 'Ενεκεν:


Ελένη Γκίκα, Η γυναίκα της βορινής κουζίνας, εκδ. Καλέντη, 2011.

 

Το καλαίσθητο βιβλίο της Ελένης Γκίκα, με τον πρωτότυπο τίτλο, Η γυναίκα της βορινής κουζίνας, αποτελεί το 13ο μυθιστόρημά της. 

Πρόκειται για ένα κείμενο «ποιητικό», ένα ποίημα εν εξελίξει, αλλά συνάμα και βαθιά φιλοσοφικό. Ο λόγος είναι συνήθως μικροπερίοδος, κοφτός, μερικές φορές αποσπασματικός. Συχνά παραληρηματικός, με εσωτερικούς μονολόγους, συνεχή flash back, συνειρμικός, ασθματικός, όπου εμβολίζονται αποσπάσματα από τους: Πρεβέρ,  Ανν Σέξτον,  Προυστ,  Λ. Κάρολ, Τζόις, Κάφκα, Τολστόι, Γέιτς, Σάλιντζερ, Πεσσόα, Γερτρούδη Άθερτον, Αλτουσέρ, Καβάφη, Αξελό, γερόντισσα Γαβριηλία και κυρίως Μπόρχες και Ντάρελ. Αυτός κατεξοχήν, αφού οι ηρωίδες συσχετίζονται ή ταυτίζονται με τις ηρωίδες του «Αλεξανδρινού κουαρτέτου». Σε κάποια σημεία το κείμενο διανθίζεται με πολιτικά συνθήματα της νεολαίας, τραγούδια του Θεοδωράκη και του Σαββόπουλου, ποιήματα, αλλά και στίχους από την ποιητική συλλογή της Γκίκα, Το γράμμα που λείπει, υπαρξιακά ερωτήματα, φιλοσοφικές σκέψεις και αφορισμούς, αποφθέγματα, κυρίως στους τίτλους και στα μότο των κεφαλαίων. Ένα άλλο χαρακτηριστικό του βιβλίου είναι ότι πολύ συχνά τίτλοι κεφαλαίων, μότο, φράσεις από άλλα κεφάλαια,  στοχασμοί, κ.τ.λ. επανέρχονται και εμβολίζονται σε άλλα σημεία του βιβλίου. Θα μπορούσε να κάνει κανείς μια ολόκληρη εισήγηση, στηριζόμενος αποκλειστικά και μόνο στον πλούτο αυτών των φράσεων, παραθεμάτων, φιλοσοφικών στοχασμών. Εντυπωσιακά στοιχεία του κειμένου είναι και η πυκνή χρήση των σημείων στίξης, οι εναλλαγές των ρηματικών προσώπων και φυσικά οι αφηγηματικοί τρόποι.

Στα τρία μέρη του βιβλίου, που καλύπτουν σχεδόν ίσες σε αριθμό σελίδες το καθένα (σ.140, 138, 129), εναλλάσσονται διαδοχικά τρεις γυναίκες: Η γυναίκα στο ανατολικό γραφείο, Η γυναίκα της βορινής κουζίνας, Η γυναίκα στον δυτικό καθρέφτη. Θα μπορούσαν να ζουν, λοιπόν, στο ίδιο σπίτι, μοιρασμένες σε διαφορετικά δωμάτια, με διαφορετικό προσανατολισμό, ανάλογα με αυτό κυρίως που διάλεξαν να κάνουν στη ζωή τους. Κάθε κεφάλαιο αναφέρεται ξεχωριστά και στις τρεις γυναίκες και έτσι σταδιακά χτίζεται η ιστορία και η προσωπικότητα, πρόσωπο/προσωπείο, της καθεμιάς. Σαν τις ψηφίδες ενός πολύπλοκου μωσαϊκού ενώνονται σιγά-σιγά τα κομμάτια. Υπάρχει, λοιπόν, μια επαναλαμβανόμενη ροή, που επιτυγχάνει την εσωτερική σύνδεση και ενότητα των κεφαλαίων του κειμένου. Ανάμεσα στις δύο πρώτες γυναίκες, τις κατεξοχήν ηρωίδες, την Αρσινόη και τη Ράνια, κινούνται κάποια πρόσωπα, γυναικεία ή αντρικά, με τα οποία διασταυρώνονται οι ζωές τους που, είτε δρουν και παίρνουν το λόγο δυναμικά, όπως ο Ορφέας, ο γιος της Ράνιας, είτε κινούνται σχεδόν άφωνα, στο ημίφως, ωστόσο καταλυτικά, όπως η μάνα της Αρσινόης και η γιαγιά της (Αρσινόη), ο Φώτης, το κοριτσάκι με το κόκκινο παλτό, ο Άγγελος, η Γερτρούδη και η Ουλρίκα, περσόνες της Ράνιας, ο πατέρας της, η Καπαδόκισσα γιαγιά της, Ουρανία. Υπάρχουν τέλος και κάποια άλλα πρόσωπα, όπως οι κόρες της Ράνιας, Βεατρίκη και Οφηλία, ο πνιγμένος στο πηγάδι αδελφός της Ορφέας, η Αιγυπτιώτισσα θεία της Ευανθούλα, ο εραστής της για τη μοιραία βραδιά των γεγονότων, Ορφέας κι αυτός και άλλα ακόμη πρόσωπα, που λειτουργούν περιφερειακά, χωρίς όμως γι’ αυτό να μειώνεται η σημασία τους μέσα στο κείμενο. Πρόκειται, λοιπόν, για ένα πολυφωνικό, πολυεπίπεδο, περίτεχνο μυθιστόρημα, με ποικίλες αναφορές σε λογοτεχνικά κείμενα της παγκόσμιας λογοτεχνίας (Ντοστογιέφσκι, Τολστόι, Μποντλέρ, Ρεμπό, Σεμπρούν, Γκαλεάνο, Μπροντέ, Ντίκινσον, Πλαθ, Βιρτζίνια Γουλφ, Χιουζ, Μπλίξεν, Γιουρσενάρ, Ντίκενς, Πολυδούρη, κ.ά), ψυχαναλυτικά βιβλία (π.χ. Φ. Τσαλίκογλου, Το χάρισμα της Βέρθας), βιβλία θεολογικού περιεχομένου (Η «Ασκητική της αγάπης», της γερόντισσας Γαβριηλίας), κινηματογραφικά έργα (Η διπλή ζωή της Βερόνικας του Κισλόφσκι και κυρίως Ο Καθρέφτης του Ταρκόφσκι), συνθέτες κλασικής και μοντέρνας μουσικής (Μπαχ, Τσαϊκόφσκι, Σοπέν, Αλμπινόνι, Ραχμάνινοφ, Πράισνερ, αλλά και Μπιτλς, Σκόρπιονς, Μπαέζ, Ντύλαν).

Στην αρχική σελίδα, πριν από το πρώτο μέρος, φιλοξενείται ένα απόσπασμα από το «Θάνατος στη Βενετία» του Τόμας Μαν σημαντικό για την αποκωδικοποίηση του όλου κειμένου: «{…}δεν υπάρχει άλλος ηρωισμός, από τον ηρωισμό της αδυναμίας».

Πράγματι, οι ηρωίδες της Γκίκα είναι ευάλωτες, τραγικές, γεμάτες ενοχές και αδιέξοδα, που προσπαθούν να τα ξορκίσουν. Η Αρσινόη με τις μεταφράσεις και το γράψιμο –άλλωστε «οι λέξεις εφευρέθηκαν καταρχήν ως άμυνα στην απόγνωση»- η Ράνια με το διάβασμα και τις μαντλέν. Και οι δύο ερωτευμένες με τον ίδιο, μοιραίο άντρα, τον Φώτη. Το κάθε μέρος ανοίγει με ένα ερωτικό, σπαραχτικό, ανεπίδοτο γράμμα της Αρσινόης στον αγαπημένο της και με μια σελίδα ημερολογίου της Ράνιας, με την οποία απευθύνεται στη Γερτρούδη, στο alter ego της, της εκμυστηρεύεται τα μυστικά της και υπογράφει με το ψευδώνυμο Ουλρίκα. Οι ημερολογιακές ενδείξεις, δηλώνουν τον αφηγηματικό χρόνο που περικλείεται από το Μάιο έως τον Δεκαπενταύγουστο του επόμενου έτους. Στην τελευταία σελίδα, υπάρχει η ημερολογιακή ένδειξη, Ιανουάριος, 2011, τελευταία Κυριακή, με την οποία η συγγραφέας δηλώνει την καταληκτική ημερομηνία της συγγραφής του βιβλίου.

Αυτά, όσον αφορά τη δομή, τη μορφή, τα πρόσωπα και εν μέρει το περιεχόμενο του βιβλίου.

 

Το βιβλίο της Γκίκα σε παγιδεύει με τη γοητεία του και ο καθρέφτης, μόνιμο σύμβολο και μοτίβο, όπως και ο λαβύρινθος, που παραπέμπει στο ομώνυμο βιβλίο του Μπόρχες, αντικατοπτρίζει, τελικά, όχι μόνο το είδωλο των ηρωίδων, αλλά και το είδωλο του κάθε αναγνώστη. Χαμένη, λοιπόν, κι εγώ στον γοητευτικό λαβύρινθο, έπρεπε να διαλέξω πού ακριβώς να εστιάσω. Αποφάσισα να σταθώ στο τρίτο πρόσωπο του κάθε κεφαλαίου, στη γυναίκα στον δυτικό καθρέφτη, γιατί είναι αυτή τελικά που ως Γερτρούδη ή ως άλλη Αριάδνη, κρατώντας τον μίτο της αφήγησης, θα επιχειρήσει να βγάλει από το λαβύρινθο τις άλλες δύο γυναίκες και θα οδηγήσει στη λύση.

 

Η γυναίκα στον δυτικό καθρέφτη, λοιπόν, είναι ένας παντογνώστης αφηγητής, ο καλλιτέχνης, που μέσα από τον καθρέφτη παρακολουθεί και τελικά διασταυρώνει και συναιρεί τις ζωές των δύο άλλων γυναικών. Ο καθρέφτης, όπως στο ομώνυμο έργο του Ταρκόφσκι, παίζει εδώ – και σε ολόκληρο το βιβλίο- το ρόλο της αντανάκλασης ή της εξαπάτησης. Ο καθρέφτης αντικατοπτρίζει τις ιστορίες των δύο γυναικών από τα παιδικά τους χρόνια, τη νοσταλγία και τον τρόμο τους, τις ενοχές τους, την καθημερινότητά τους, τις μνήμες –συχνά τραυματικές- από τα πρόσωπα του περιβάλλοντός τους: Να πώς μας τις παρουσιάζει η αφηγήτρια, αλλά συγχρόνως και τη δική της εμπλοκή στις ζωές τους: «Δε συναντήθηκαν ποτέ. Μονάχα στον καθρέφτη. Το είδωλο στον καθρέφτη και ο αντικατοπτρισμός του. Τώρα, πώς γίνεται; Τα κάνει αυτά τα μαγικά ο Καθρέφτης! Εκείνη και η Άλλη. Ο εαυτός και το ψεύδος. Ποιο το πρόσωπο τώρα, και ποια η αντανάκλαση… «Γυναίκες στο περβάζι της ζωής {…} «Κι ανάμεσά τους ο ίδιος άντρας, με άπειρα πρόσωπα και προσωπείο ίδιο». «Έτσι γυρίζει η κούπα του έρωτα, από τον έναν στον άλλο, η δηλητηριώδης κούπα του έρωτα…(Ντάρελ, σ. 93). Ο καταλύτης, για να συναντηθούν οι δύο γυναίκες, που μέχρι τότε βιώνουν η καθεμιά χωριστά τη μοναξιά της, είναι ο Ορφέας (παραπομπή στον Ορφέα στον Άδη, του Τέννεση Ουίλιαμς,  στην όπερα του Όφενμπαχ, αλλά και στην όπερα του Γκλουκ, Ορφέας και Ευρυδίκη), που τις συνδέει τελικά, όπως και το γεγονός της αυτοκτονίας του κοινού αγαπημένου, συζύγου και εραστή, του Φώτη. Γιατί «Σε κάθε θάνατο ενυπάρχει το σπέρμα μιας νέας γνώσης». Διάσπαρτες σε όλο το βιβλίο είναι οι αναφορές σε κείμενα μεταφυσικού χαρακτήρα και θεολογικού περιεχομένου (σ.191), αλλά κυρίως προς το τέλος, όταν οι δύο γυναίκες και ο Ορφέας συνειδητοποιούνται, βρίσκουν το Θεό, στηρίζει ο ένας τον άλλον («Στη μοναξιά του «εγώ», το «εσύ» γίνεται μια προσευχή» (σ.158-159) και συμφιλιώνονται επιτέλους με τη ζωή και το θάνατο. Όταν έχουν πεισθεί πια πως «Ό,τι πεθαίνει δε χάνεται, αλλά βρίσκεται αλλαγμένο στην καινούρια αρχή» (σ. 407). Η γυναίκα στον δυτικό καθρέφτη ταυτίζεται και συμπάσχει με τους ήρωες και τις ηρωίδες, αλλά δεν μπορεί, όπως λέει με απόγνωση και, υιοθετώντας το πρώτο ρηματικό πρόσωπο, «κανέναν, καμιά τους να προφυλάξω. Οπτασία την ίδια ώρα μέσα στο χρόνο κι εγώ, να θρηνώ το αναπόφευκτο, την απόλυτη επιλογή μας. Φιγούρες όλοι μας, πες από παιδική νερομπογιά. {…}Κι εγώ φιγούρα και ξεπλένομαι!  Μονάχα εδώ, στον Δυτικό καθρέφτη είμαστε τόσες πολλές. Εδώ συγκεντρώνονται ζωντανές και νεκρές. {…} Το ζήτημα παραμένει ποιος έπλασε εμένα». Άλλη μια φορά επανέρχεται το υπαρξιακό ερώτημα που μένει αναπάντητο και καταλήγει: «Κι όλα είναι Καθρέφτης, με εμένα «Αριάδνη», που δεν τον χρειάζομαι τον μίτο πια» (σ.287). Κι αναρωτιέται:  {…} Πόσο, όμως, αντέχεις να ζεις με τις αντανακλάσεις ενός καθρέφτη, πάλι και πάλι την ίδια σκηνή; {…} (σ.304). (Ίσως εδώ γίνεται μια παραπομπή στο «Θρήνο της Αριάδνης» του Νίτσε ή στην ημιτελή μουσική σύνθεση του Χάυδν «Τα θραύσματα μέσα σου», που οδηγεί τον ακροατή στην αναζήτηση του προσωπικού του λαβύρινθου).   

 Η αφηγήτρια φαντάζεται τον εαυτό της ανάμεσα στις δύο γυναίκες και, χρησιμοποιώντας και πάλι το πρώτο πρόσωπο, μοιάζει σαν να μονολογεί:  «Κι ανάμεσά τους εγώ, που τις βλέπω που με επινόησαν εκείνες ή που τις επινοώ εγώ»… «Βουβές και οι τρεις. Αρσινόη, Ράνια, Γερτρούδη πιόνια σε αόρατη σκακιέρα. Αριάδνη, Βεατρίκη, Οφηλία, Ουλρίκα, όπως κι αν σε λένε, χαρτί από σάρκα που ματώνει. (σ. 383, 384). Ο καθένας, όνειρο στο όνειρο του άλλου. Κι όλο αυτό μια αλυσίδα αδιάκοπη και ατέρμονη και αδιαίρετη, που κρατά και μια, και δεύτερη και χιλιοστή αιώνια ζωή». Η κοινή μοίρα όλων των γυναικών αποδίδεται με συνταρακτικό τρόπο:  «Γυναίκες-μπάμπουσκες…η μια μέσα στην άλλη, και μέσα στην άλλη, και μέσα στην άλλη…, σχεδόν ξύλινες στις μικρές τους δειλές –ή ψευδαισθησιακά τολμηρές επιλογές».

Ο Καθρέφτης είναι η άβυσσος, αλλά και η  λύση στο αίνιγμα. Και το πλήρωμα του Χρόνου, τελικά, το κλειδί.  {…} Ο πολυεδρικός καθρέφτης είναι η συνείδηση που μένει εγκλωβισμένη και πάσχουσα ως τη στιγμή της μεταμέλειας. Μέσα από το καθρέφτη η πραγματικότητα θρυμματίζεται και ένας άλλος κόσμος πλαστός ανασυντίθεται από τα συντρίμμια της. Είναι η αναζήτηση του φαντασιακού, μέσα από το κομμάτιασμα του πραγματικού «Επιβιώνουμε με τις επιλογές του φαντασιακού», λέει το μότο ενός κεφαλαίου (στη σ. 205). « Ώστε, λοιπόν, αυτό που μας τρέφει είναι  όλο κι όλο η φαντασία μας, τα ψεύδη;», αναρωτιέται και η Ράνια κάποια στιγμή (σ.213). Ο καθρέφτης θυμίζει τον κόσμο του Προυστ και της μνήμης. Πράγματι σε κάθε κεφάλαιο του βιβλίου οι αναμνήσεις εκρήγνυνται και σπάζουν τη συνοχή της αφήγησης. Ο χρόνος σχετικοποιείται. Το παρελθόν διασταυρώνεται διαρκώς με το παρόν και ο χώρος, παρόλη τη στατικότητα των τριών σημείων του ορίζοντα, όπου κατοικούν οι τρεις γυναίκες, εναλλάσσεται συνεχώς. Ο εξωκειμενικός όμως χρόνος παραμένει παρών, με τις έντονες περιγραφές των εκρηκτικών γεγονότων που συμβαίνουν στο κέντρο της Αθήνας. Είναι αυτά τα γεγονότα που θα οδηγήσουν τα βήματα της Αρσινόης εκεί, σ’ αυτό που πρόκειται να συμβεί, σχεδόν με ένα μεταφυσικό τρόπο: «Η Αρσινόη επείγεται να είναι στην ώρα της σ’ αυτό το «θα συμβεί». Η Αρσινόη αποτελεί μέρος αυτού του «θα συμβεί». Χρειάζεται την Αρσινόη για να μπορεί να συμβεί!» (σ.161). Παρατηρούμε και πάλι το ιδιαίτερο ύφος, με τις κοφτές φράσεις, τις επαναλήψεις του ρήματος, που δίνουν στις κινήσεις της Αρσινόης τον χαρακτήρα του πεπρωμένου. Ο καλλιτέχνης, όμως, για πολλοστή φορά αισθάνεται την ανάγκη να απολογηθεί, γιατί, παρόλο που γνωρίζει πολύ καλά ότι για κάθε συμφορά είναι υπεύθυνη η φύση του ανθρώπου, ωστόσο, «είναι ανήμπορος να προειδοποιήσει ή να σώσει τους φίλους του» {…}Το μόνο που μπορεί να τους επαναλάβει είναι εκείνη η πατερική φράση: «Στοχαστείτε και θρηνήστε». Και συνεχίζει: {…} «Ο καθένας μας πορεύεται με τη σκιά του, τον σωσία του, τον Doppelganger. Είναι ο αντίθετός μας, αυτός που μας συμπληρώνει. Αυτός που δεν είμαστε και που δε θα γίνουμε ποτέ». Μόνο με τη μαγική δύναμη της τέχνης είναι δυνατόν να ανακαλύψει κανείς τη σκιά του, το αντίθετό του, αυτόν που μας συμπληρώνει, μας ολοκληρώνει τελικά. Με τον τρόπο αυτό επιβεβαιώνει ο καλλιτέχνης τη φράση του Πεσσόα: «Η λογοτεχνία, όπως και κάθε μορφή τέχνης, ισοδυναμεί με ομολογία ότι η ζωή δεν αρκεί» (267).  

Σαν μέσα από ένα θρυμματισμένο καθρέφτη παρακολουθήσαμε κι εμείς τα όνειρα, τους πόθους και τις οδύνες των ηρωίδων και των ηρώων της Ε. Γκίκα. Αφουγκραστήκαμε με προσοχή τις σοφές συμβουλές: «Να μην είσαι τίποτε, για να μπορείς να γίνεις τα πάντα. {…} Να τα σβήνεις όλα πάνω στον πίνακα μέρα με τη μέρα, να γίνεσαι καινούριος κάθε αυγή, το συναίσθημά σου να είναι πάντα παρθένο. Ιδού, ιδού το μόνο που αξίζει να έχεις, για να είσαι ή να έχεις αυτό το ατελές που είμαστε όλοι» (σ.338-339). Ακολουθήσαμε τους στοχασμούς της για τον έρωτα, το θάνατο, τη λυτρωτική λειτουργία της τέχνης, την επίμονη αναζήτηση της ευτυχίας, αλλά και τη συντριβή των ονείρων, τον χαμένο, αλλά και τον ξανακερδισμένο χρόνο και σίγουρα βγήκαμε πλουσιότεροι, σοφότεροι και πιο αισιόδοξοι. Τώρα,

 

Σιωπή θωπευτική

Πέλαγος, και ταξιδεύεις… 

Ύστερα λες: Έγινα δέντρο…

 

Από «Το γράμμα που λείπει», της Ελένης Γκίκα.

 

 

16/9/12

μαζί

Αγαπητοί συνεργάτες, Η εκδοτική χρονιά ξεκινά και θα θέλαμε να σας ενημερώσουμε για τους τίτλους οι οποίοι θα κυκλοφορήσουν το 2012-2013 από τις εκδόσεις μας. Οι εκδόσεις Καλέντη επιχειρούν ένα δυναμικό ξεκίνημα με την επιλογή ποιοτικών βιβλίων που ελπίζουμε να ικανοποιήσουν τις αναγνωστικές προτιμήσεις. Ιδιαίτερη έμφαση θα δοθεί στην κατηγορία της παιδικής/εφηβικής λογοτεχνίας, καθώς πιστεύου με στη διαμόρφωση και την καλλιέργεια του νέου αναγνώστη. Το εκδοτικό μας πρόγραμμα περιλαμβάνει βιβλία αξιόλογων Ελλήνων και ξένων συγγραφέων, καθώς και νέες συνεργασίες με συγγραφείς όπως ο Χρήστος Μπουλώτης, η Αργυρώ Κοκορέλη, η Ελένη Πριοβόλου και η Ιφιγένεια Μαστρογιάννη. Επίσης οι εκδόσεις Καλέντη, στηρίζοντας τους νέους Έλληνες συγγραφείς, διοργανώνουν σε συνεργασία με την αστική μη κερδοσκοπική εταιρεία πολιτισμού Artspot τον τρίτο διαγωνισμό διηγήματος «ΛόγωΤέχνης», ο οποίος έχει καθιερωθεί ως λογοτεχνικός θεσμός στο ελληνικό διαδίκτυο. Φέτος οι συμμετοχές ξεπέρασαν τις 600 και θα αξιολογηθούν από 5μελή κριτική επιτροπή που αποτελείται από τους: Κώστα Μουρσελά, Ελένη Γκίκα, Γιάννη Ξανθούλη, Χρήστο Οικονόμου και Γιάννη Φαρσάρη. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α: "Χωρίς διέξοδο" (προσωρινός τίτλος), Αλκυόνη Παπαδάκη "Το Bolero δεν ήταν του Ravel", Ελένη Γκίκα "Lewis et Irene", Πολ Μοράν "Le passager", Ζαν-Κριστόφ Γκρανζέ Δ Ο Κ Ι Μ Ι Ο: "Ταξίδια με τον Ευγένιο – Δίτομος Οδηγός σε όλα τα βιβλία του Ευγ. Τριβιζά", Ευγένιος Τριβιζάς "Το λεξικό της πορνογραφίας", υπό τη διεύθυνση του Philippe Di Folco "Τι σημαίνει εφηβεία σήμερα", Κική Τζωρτζακάκη "Η σωστή αντικαρκινική διατροφή", Νταβίντ Καγιάτ Β Ι Β Λ Ι Α Γ Ι Α Π Α Ι Δ Ι Α: "Οι 40 Χρυσές Σερπαντίνες", Ευγένιος Τριβιζάς "Η επανάσταση των παλιών παιχνιδιών", Χρήστος Μπουλώτης (εικονογράφηση: Φωτεινή Στεφανίδη) "Ο Τρυφεράκανθος", Ελένη Πριοβόλου (εικονογράφηση: Κατερίνα Βερούτσου) "Η ζωγραφιά που ταξιδεύει", Ελένη Γκίκα "Ο Αστέρης το νεαρό αστέρι", Κώστας Ζαφειρίου (εικονογράφηση: Γαρυφαλιά Λευθέρη) "Μουσικά παιχνίδια", Κατερίνα Τσίτα (εικονογράφηση: Σάντρα Ελευθερίου) Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Γ Ι Α Ν Ε Ο Υ Σ: "Περιπέτεια στο διαδίκτυο" (προσωρινός τίτλος), Αργυρώ Κοκορέλη "Μαζί", Ελένη Πριοβόλου "Τα παιδιά του τελευταίου θρανίου", Ιφιγένεια Μαστρογιάννη "Το παραμύθι με τις ξεχασμένες λέξεις", Ιφιγένεια Μαστρογιάννη (εικονογράφηση: Φωτεινή Στεφανίδη) "Ο πρίγκιπας με τα κρίνα", Ιφιγένεια Μαστρογιάννη "Η χάρτινη αγκαλιά", Ιφιγένεια Μαστρογιάννη "Starters-1ος τόμος διλογίας", Λίσα Πράις "2ος τόμος της τριλογίας Πρίγκιπας των Νεφών", Κριστόφ Γκαλφάρ "Με τα μάτια του άλλου", Πάολα Καπριόλο Σας ευχόμαστε καλό φθινόπωρο και καλή εκδοτική χρονιά.

17/7/12

«Φορά πουκάμισο λευκό και μαύρο παντελόνι»

Γράφει ο Μπάμπης Δερμιτζάκης στο Lexima Ένα ακόμη βιβλίο με θέμα τη γυναίκα και τα προβλήματά της από την πολυγραφότατη συγγραφέα Ελένη Γκίκα, Η γυναίκα της βορινής κουζίνας, Καλέντης 2011, σελ. 418 Έχω γράψει για τα έξι προηγούμενα βιβλία της Ελένης Γκίκα, πέντε μυθιστορήματα και μια ποιητική συλλογή, και καθώς είναι αναπόφευκτο να γράψω πράγματα που έχω ήδη πει, θα προσπαθήσω να είμαι όσο το δυνατόν πιο σύντομος. Το πρώτο χαρακτηριστικό της Γκίκα για το οποίο θα μπορούσε να πάρει βραβείο Γκίνες, και το λέω αυτό με απόλυτη πεποίθηση, είναι η φοβερή πυκνότητα σε διακείμενα που συναντάει κανείς στα έργα της, και αυτό το τελευταίο δεν αποτελεί εξαίρεση. Δεν είναι μόνο οι άμεσες αναφορές σε συγγραφείς, που οι ήρωές τους της προσφέρουν την καθαρότητα εκείνη με την οποία μπορεί να δει και να σκιαγραφήσει τους δικούς της ήρωες, αλλά και η «διακειμενική ειρωνεία» για την οποία μιλάει ο Ουμπέρτο Έκο σε ένα κείμενό του στο βιβλίο του «Περί λογοτεχνίας», που επιτρέπει στους «επαρκείς αναγνώστες» να ανιχνεύσουν τις αναφορές της. Πολλοί θα αναγνωρίσουν στις «Έξι και μια τύψης» και το «Παιδάκι με το γρατζουνισμένο γόνατο» τον Ελύτη, «Στον ουρανό του τίποτα» την Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ, και στην παράφραση «Η Αλίκη στη χώρα των τραυμάτων» το διάσημο μυθιστόρημα του Λιούις Κάρολ, όμως πόσοι θα αναγνωρίσουν στο «Κι αυτό το ένα δεν υπάρχει» τον Καζαντζάκη; Εγώ, ως κρητικός και λάτρης του Καζαντζάκη, θα αναγνωρίσω την τελευταία φράση της «Ασκητικής». (Για την ακρίβεια, η φράση είναι «Και το ένα τούτο δεν υπάρχει). Υπάρχει όμως και κάτι καινούριο σ΄αυτό το βιβλίο, ή μάλλον μια απουσία: απουσιάζουν οι βιβλιοκριτικές που παρεμβάλλονταν ως ιντερλούδια ανάμεσα στα κεφάλαια των προηγούμενων βιβλίων της. Όσο για τους συγγραφείς, εκτός από τις μόνιμες αγάπες της, τον Μπόρχες, τον Προυστ, τη Σύλβια Πλαθ και τη Βιρτζίνια Γουλφ, εμφανίζονται τώρα, σε μεγάλη πυκνότητα, ο Λώρενς Ντάρελ με το «Αλεξανδρινό κουαρτέτο» και ο Ζακ Πρεβέρ. Το ύφος της Γκίκα είναι ποιητικά ελλειπτικό. Οι «τάκοι», για τους οποίους μιλάει ο Έκο στο βιβλίο που προανέφερα, τα παραγεμίσματα δηλαδή που είναι αναπόφευκτα σε μια αφήγηση, είναι ελάχιστοι. Εξάλλου η Γκίκα δεν ενδιαφέρεται να μας δώσει μια συναρπαστική ιστορία. Έτσι οι συνεχείς αναδρομές δεν λειτουργούν όπως οι αναδρομές σε μια κλασική «ευθύγραμμη» αφήγηση, φωτίζοντας δηλαδή πρόσωπα και γεγονότα, αλλά ως κομμάτια ενός παζλ τα οποία η Γκίκα τοποθετεί κατά βούληση. Η συγγραφέας δεν αφηγείται ουσιαστικά μια ιστορία, αλλά προσφέρει ένα πανόραμα των πιθανών καταστάσεων που μπορεί να αντιμετωπίσει μια γυναίκα στη ζωή της, και έτσι δεν έχει και μεγάλη σημασία ποιο κομμάτι του παζλ θα τοποθετήσει πρώτο και πιο μετά. Όμως οι πιθανές αυτές καταστάσεις έχουν και ένα στίγμα. Το στίγμα αυτό είναι το στίγμα της «φυλακισμένης νοικοκυράς» μέσα στην κουζίνα της, με την κουζίνα να λειτουργεί ως μετωνυμία ή σύμβολο των υποχρεώσεων που έχει μια παντρεμένη γυναίκα, που της στερούν την ανάσα ελευθερίας που θα την ολοκλήρωνε ως άνθρωπο και θα την έκανε να μη νοιώθει δυστυχισμένη. Και για να μην υπάρξει αμφιβολία ως προς το τι συμβολίζει η κουζίνα, η συγγραφέας προσθέτει και το επίθετο «βορινή». Βορινή, δηλαδή ανήλιαγη, που δεν την βλέπει ποτέ το φως του ήλιου. Όμως οι πιθανές αυτές καταστάσεις είναι δύσκολο να παρουσιαστούν όλες στη ζωή μιας μόνο γυναίκας. Γι΄ αυτό η Γκίκα στο μυθιστόρημά της παρουσιάζει τρεις. Δίπλα στη γυναίκα της βορινής κουζίνας υπάρχει η γυναίκα στον δυτικό καθρέφτη, και δίπλα σ΄αυτές η γυναίκα στο ανατολικό γραφείο, η οποία είναι η συγγραφική της περσόνα, η γυναίκα που επινοεί τις άλλες δύο. Καμιά γυναίκα δεν μένει σε ένα νοτικό δωμάτιο, που να το λούζει ο ήλιος τον περισσότερο χρόνο της ημέρας. Το ότι θέμα της Γκίκα είναι η γυναίκα, η γυναίκα με τα χίλια πρόσωπα και ριγμένη μέσα σε χίλιες καταστάσεις, φαίνεται και από το παρακάτω απόσπασμα, σε εφέ απαρίθμησης, ένα εφέ που χρησιμοποιεί και αλλού η Γκίκα σε συνδυασμό με το εφέ της επανάληψης της πρώτης ή των πρώτων λέξεων. «Εύα» τις καταράστηκαν, για ένα -ούτε καν πράσινο!- μήλο. «Σάρα», και γέννησαν το ανέλπιστο! «Κλυταιμνήστρα», και κυλίστηκαν σε ενοχικά σεντόνια. «Αντιγόνη», και θυσιάστηκαν για το χρέος! «Ιφιγένεια», για να γίνει ούριος ο άνεμος και ν΄ ανοίξουν τα πανιά. «Ηλέκτρα», να θρηνούν τον πατέρα. «Μήδεια», να κάνουν κομματάκια από ερωτική παραφορά τα ίδια τους τα παιδιά «Έμιλυ Ντίκινσον», και να κρύβουν στο σεντούκι τους τα ποιήματα. «Μπροντέ», και να υπογράφουν ως άντρες. «Βιρτζίνια», να αγωνίζονται για ένα δικό τους δωμάτιο• για να χαθούν στο σκοτεινό ποτάμι με πέτρες στις μεγάλες τσέπες του παλτού. «Σύλβια», με το κεφάλι-για έναν άντρα!-στο φούρνο της κουζίνας (σελ. 315-316). «Για έναν άντρα» - θα σταματήσω εδώ την απαρίθμηση- που, επειδή βγήκαν από το πλευρό του, θα καθορίζει εσαεί τη μοίρα τους. Ο έρωτας, η εγκυμοσύνη με το δίλημμα της έκτρωσης, ο γάμος, η ματαίωση στη συζυγική ζωή, η εγκατάλειψη, είναι πολύ συνηθισμένες καταστάσεις. Υπάρχουν όμως και άλλες όχι και τόσο, ή καθόλου, συνηθισμένες. Τρεις από αυτές τις καταστάσεις η Γκίκα τις αντλεί από την επικαιρότητα. Παρόλο που δεν είναι τυπικές, ο μητρικός σπαραγμός είναι ο ίδιος. Ο Άγγελος Γρηγορόπουλος σκοτώνεται από αστυνομικό. Υπάρχει μεγαλύτερος πόνος για μια μητέρα από το να της ανακοινώνουν ότι το παιδί της πέθανε; Υπάρχει ένας παρόμοιος: να έχει εξαφανιστεί το παιδί της και να μην ξέρει πού βρίσκεται, αν είναι ζωντανό ή νεκρό. Ευτυχώς η γυναίκα του δυτικού καθρέφτη έχει περιθάλψει το γιο της γυναίκας της βορινής κουζίνας που τραυματίστηκε από τους αστυνομικούς, και κάποια στιγμή βέβαια της εμφανίζεται σώος και αβλαβής. Τι γίνεται όμως ο άλλος, ο επαναστάτης, που έχει πάει να ενταχθεί σε μια επαναστατική οργάνωση στη Λατινική Αμερική, το «Φωτεινό μονοπάτι», και δεν έχουν νέα του; Έχει μπει πια στο ασυνείδητό μου να ανιχνεύω κανονικούς ιαμβικούς δεκαπεντασύλλαβους σε πεζά κείμενα, που γράφηκαν προφανώς χωρίς συνειδητή πρόθεση από τους συγγραφείς. Στο βιβλίο αυτό της Ελένης Γκίκα ανίχνευσα ένα: «Φορά πουκάμισο λευκό και μαύρο παντελόνι» (σελ. 307). Αν ήταν το ανάποδο δεν θα είχαμε τον δεκαπεντασύλλαβο, θα είχαμε όμως ένα διακείμενο με το γνωστό ισπανικό τραγούδι: «tengo la camisa negra». Να σχολιάσω και ένα απόσπασμα, όπως το συνηθίζω. Διαβάζουμε: «Τέλεια η πάστα φλώρα σου, Πάστα Φλώρα μου!» (σελ. 57). Αυτό άραγε το επινόησε η Γκίκα, ή το αντέγραψε από την πραγματική ζωή; Γιατί η ξαδέλφη μιας φίλης μου φτιάχνει καταπληκτικές πάστα φλώρες - έχω δοκιμάσει αρκετές- και συχνά μου την αναφέρει όχι με το όνομά της αλλά ως Πάστα Φλώρα. Και μια σύμπτωση, ή καλύτερα σύμπτωση πάνω στη σύμπτωση. Διαβάζουμε: «Υπάρχουν στιγμές που νιώθει να ξεφλουδίζει. Συνήθως στο μούχρωμα…» (σελ. 343). Κάτι ανάλογο διάβασα στο «Νορβηγικό δάσος» του Μουρακάμι, και λίγες μέρες μετά στο «Εγώ ο Ντοστογιέφσκι», και στην βιβλιοκριτική για το βιβλίο αυτό έγραψα για την σύμπτωση. Η Ελένη Γκίκα έχει μια πρωτότυπη, ξεχωριστή γραφή, συχνά απαιτητική, αλλά που ικανοποιεί τον επαρκή αναγνώστη. Ίσως το καλύτερο δείγμα αυτής της γραφής είναι «Η γυναίκα της βορινής κουζίνας». Μπάμπης Δερμιτζάκης

21/6/12

Το τέταρτο σημείο του ορίζοντα, για την Γυναίκα της Βορινής Κουζίνας, γράφει η Ζωή Σαμαρά

Το τέταρτο σημείο του ορίζοντα Η Ελένη Γκίκα γράφει γιατί υπάρχει, γιατί υπάρχουμε. Κάθε φορά που γράφει χτίζει ένα πολύπλευρο σύμπαν. Στο νέο της μυθιστόρημα μας εισάγει σε έναν κόσμο όπου τα σημεία του ορίζοντα προσδιορίζουν τη ζωή μας. Η δομή τού έργου θυμίζει μουσική σύνθεση πάνω σε βιογεωγραφική θεματική, σαν να ήταν μια σπουδή για το πώς ο άνθρωπος επηρεάζεται από το χώρο στον οποίο ζει. Και ενώ το βιβλίο προχωρεί, η βιογεωγραφία αποκτά μεταφυσικές διαστάσεις: κάποιες στιγμές αναρωτιόμαστε μήπως ο άνθρωπος επηρεάζεται ακόμη περισσότερο από έναν απειλητικό απόντα χώρο. Με μαθηματική ακρίβεια, η αφήγηση χωρίζεται σε 3 μέρη, το κάθε μέρος σε 11 ενότητες, ενώ οι 33 ενότητες του βιβλίου δομούνται πάνω σε επαναλαμβανόμενα τρίπτυχα με επίκεντρο τρεις εναλλασσόμενες γυναικείες φιγούρες. Τα 99 μικρά κεφάλαια που προκύπτουν τιτλοφορούνται κάθε φορά με τις ίδιες λέξεις και ακολουθούν την ίδια σειρά – Η γυναίκα στο ανατολικό γραφείο, Η γυναίκα της βορινής κουζίνας, Η γυναίκα στον δυτικό καθρέφτη: τρεις ηρωίδες πάνω σε σκηνή κοσμικού δράματος. Εκτός από τον πιθανό συμβολισμό των αριθμών, δύο χαρακτηριστικά τραβούν την προσοχή τού αναγνώστη ευθύς εξαρχής, και αναμφιβόλως γεννούν απορίες: – Η πρώτη γυναίκα είναι στο γραφείο, η τρίτη στον καθρέφτη, η δεύτερη της κουζίνας. Άρα, η κουζίνα δεν είναι ο χώρος στον οποίο η δεύτερη γυναίκα ζει και κινείται, αλλά ένας περιοριστικός χώρος στον οποίο ανήκει, και επιπλέον τόσο κτητικός, που καταλαμβάνει το εξώφυλλο του βιβλίου. – Τρεις γυναίκες, τρία σημεία του ορίζοντα. Εντάξει, υπάρχουν τρία και όχι τέσσερα γυναικεία πρόσωπα, αλλά η παράλειψη ενός σημείου του ορίζοντα πιθανότατα κρύβει κάποιο μυστικό. Αν η γυναίκα της κουζίνας συμβολίζει την παραδοσιακή γυναίκα, γιατί θα πρέπει να βλέπει το βορρά; Και καθώς ο αναγνώστης συλλογίζεται, δεν μπορεί παρά να εικάσει ότι στη σοφία πολλών λαών ο βορράς είναι σχεδόν συνώνυμο της ανατολής. Λ.χ., στον μυητικό προσανατολισμό, που προσδιορίζει τη θέση μας στο χώρο, το φως ξεκινά από την ανατολή ή από το αστέρι του Βορρά. Επίσης, οι Ετρούσκοι πίστευαν ότι οι θεοί έμεναν στο Βορρά. Έχουμε λοιπόν στο μυθιστόρημα δύο μορφές της ανατολής και το αντίθετό της, τη δύση. Ο νότος ζει σε μια ανελέητη μοναξιά, χωρίς ταίρι, χωρίς αντίθετο. Από τις πρώτες σελίδες αντιλαμβανόμαστε ότι υπάρχουν δύο ηρωίδες που εργάζονται πυρετωδώς, σαν να βιάζονται να προλάβουν κάτι: η Αρσινόη γράφει, η Ράνια μαγειρεύει. Ή μήπως πρόκειται για ένα πρόσωπο με δύο προσωπεία; Όντως, όταν οι δύο γυναίκες συναντηθούν, η Αρσινόη θα αρχίσει να μαγειρεύει –αν και «μισεί την κουζίνα» (σ. 306)–, ενώ η Ράνια, ξεχνώντας ότι παλιά έκρυβε τα βιβλία που διάβαζε «σαν τα μπουκάλια του αλκοολικού» (σ. 73) –τόσο απαγορευμένη ήταν η ανάγνωση–, θα γράψει ένα μυθιστόρημα, πολύ πετυχημένο, με ηρωίδα μια γυναικεία οπτασία που την ακολουθεί όλη της τη ζωή. Όπως μας πληροφορεί η γυναίκα στον καθρέφτη: «Απ’ την κουζίνα ως το γραφείο, τι θαρρείς; Μια ανάσα χαλί» (σ. 49). Όταν ξεφύγει από την κουζίνα, από τη μοίρα της παλιάς γυναίκας, η Ράνια θα επιλέξει να γίνει χαρτί. Το χαρτί, η γραφή, αναπαριστά την αναζήτηση του αληθινού εαυτού της. Η Αρσινόη ζει ανάμεσα σε βιβλία, μια χάρτινη ζωή, και η λέξη «χάρτινη» επαναλαμβάνεται συχνά στο μυθιστόρημα. Το χαρτί είναι ένα πολύσημο σύμβολο. Όταν το διπλώνουμε για να το βάλουμε σε φάκελο, διπλώνουμε μαζί και τα μυστήρια της ζωής μας. Όταν δένουμε τις σελίδες σε βιβλίο, τετράδιο, ημερολόγιο, κάνουμε μια προσπάθεια να δέσουμε τα σκόρπια γεγονότα που οδηγούν σε διάσπαση του εγώ. Σχίζεται εύκολα, όπως διαμελίζεται η εύθραυστη ζωή μας. Η καθαρότητά του σαν φόντο της γραφής αντιστοιχεί στη νοσταλγία μιας χαμένης αγνότητας. Γράφουμε πάνω στο άσπρο χαρτί για να ζήσουμε μια νέα αρχή με τη γραφή μας. Δεν έχω πρόθεση να συνθέσω μια πραγματεία για το συμβολισμό του χαρτιού, λέω όσα με εμπνέει το ίδιο το μυθιστόρημα. Υπάρχει μια τρίτη γυναίκα, που τοποθετείται στη δύση∙ μπροστά ή μέσα σε καθρέφτη, δεν μπορεί να αποφασίσει ούτε η ίδια. Δεν φαίνεται να έχει δική της αυτόνομη ζωή, σαν να είναι αυτή η χάρτινη γυναίκα, ηρωίδα σε κάποιο μυθιστόρημα, ή ακόμη ένα είδωλο μέσα σε καθρέφτη. Δεν ονομάζεται τυχαία Αριάδνη∙ αυτή κρατά το μίτο της αφήγησης∙ περιγράφει και σχολιάζει τη ζωή των δύο γυναικών. Κοιτάζοντας στον δυτικό καθρέφτη, δεν βλέπει τον εαυτό της, αλλά τις άλλες, και δεν γνωρίζει ακριβώς ποια πλευρά του καθρέφτη είναι η πραγματικότητα και ποια η αντανάκλαση. Καθώς αφηγείται την ιστορία τους, δεν είναι βέβαιη αν εκείνη επινοεί την ύπαρξή τους ή μήπως και η ίδια είναι επινόηση των δύο γυναικών που επινοεί (σ. 373). Η αφήγηση θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια φεμινιστική θεώρηση της κοινωνίας. Η γυναίκα προσπαθεί να παραμείνει αυτό που όλοι αποκαλούν γυναίκα, όχι το βιολογικό ον αλλά ο κοινωνικός μύθος. «Δεν ύφαινε, δεν έπλεκε καμιά τους. Γυναίκες στο περβάζι της ζωής», θα σχολιάσει, με ποιητικό ρυθμό, η Αριάδνη (σ. 127). Η συγγραφέας, ωστόσο, δεν περιορίζεται στη γυναίκα∙ στο κέντρο του σύμπαντος που παρουσιάζει τοποθετεί τον άνθρωπο. Ο άνδρας ανάμεσα στις δύο γυναίκες ανάγεται τελικά σε τέταρτο σημείο του ορίζοντα, ταυτίζεται με το νότο και την απουσία που σηματοδοτεί στο μυθιστόρημα. Νιώθει τόσο άβολα ανάμεσα στους δύο χώρους που τελικά δεν υπάρχει χώρος γι’ αυτόν στη ζωή. Οι δύο γυναίκες αντιμετωπίζουν τη φθορά και την ανία που τις περιβάλλουν, με τη δουλειά. Σε επιστολή στον αγαπημένο της, η Αρσινόη γράφει με τρόπο αναιρετικό, σαν να αμφισβητεί τη δύναμη της αγάπης: «Απόψε το βράδυ, αγάπη μου, θα δουλέψω ως το πρωί. Δεν έχω βρει άλλον τρόπο σ’ αυτή τη ζωή για ν’ αντέξω» (σ. 154). Και η Ράνια, σαν να συμπληρώνει αναδρομικά, έγραφε στη δική της εισαγωγή του πρώτου μέρους: «Έφυγαν όλοι. Κι εγώ στην κουζίνα να φτιάχνω γενέθλιες μαντλέν, για να με γιορτάσω μόνον εγώ» (σ. 14). Με τα τρία σημεία του ορίζοντα, η συγγραφέας οργανώνει το χώρο. Το τέταρτο σημείο είναι δεδομένο, αναδύεται μέσα από την ίδια την ύπαρξη: ο νότος δεν μπορεί παρά να είναι ο θάνατος που καραδοκεί, η φυγή έξω από το χώρο και το χρόνο. Μαγειρεύουμε ή γράφουμε για να μη σκεφτόμαστε το τέλος. Γι’ αυτό πραγματικοί ήρωες του μυθιστορήματος είναι το κοριτσάκι με το κόκκινο παλτό που προκαλεί το θάνατο, ο Φώτης που τον προσκαλεί και ο Άγγελος που βρίσκεται συμπτωματικά αντιμέτωπος με το πεπρωμένο του. Ξανά τρία πρόσωπα, που ίσως ερμηνεύουν το πρώτο τρίπτυχο: τρεις πτυχές της Μοίρας. Για τις δύο γυναίκες η μόνη οδός είναι η λογοτεχνία. «Το μόνο που μ’ απομένει», θα γράψει η Ράνια, «είναι να ξαναπιάσω της ζωής μου το νήμα και πάλι απ’ την αρχή, να τη ζήσω με τα σωστά και τα λάθη της πια μέσα από το χαρτί» (σ. 293). Και η Ελένη Γκίκα γράφει, ίσως για να βρίσκει κάθε φορά έναν καινούργιο εαυτό, ίσως για να μας οδηγήσει στην αναζήτηση των αιώνων που «χωρίζουν τον ένα εαυτό [μας] από τον άλλο» (σ. 66), ίσως ακόμη και για τα δύο. Ζωή Σαμαρά Η Ζωή Σαμαρά είναι Πανεπιστημιακός και ποιήτρια, το κείμενο από την Διεθνή Έκθεση Βιβλίου στη Θεσσαλονίκη

19/6/12

H συγγραφέας Τίτσα Πιπίνου για το βιβλίο “Η Γυναίκα της Βορινής Κουζίνας”

Χαίρομαι που απόψε μιλώ για το βιβλίο της Ελένης της Γκίκα. Η Ελένη είναι μια καταπληκτική φίλη, μια εξαιρετική δημοσιογράφος που ασχολείται χρόνια τώρα με τον πολιτισμό με πολύ αισθαντική ματιά πάνω στα πράγματα, μα πάνω από όλα είναι μία από τις καλύτερες συγγραφείς μας. Δεν λέω πεζογράφους γιατί γράφει και εξαιρετική ποίηση, δοκίμιο, γιατί αυτά στην εφημερίδα δεν είναι τίποτα άλλο παρά μικρά δοκίμια περί τέχνης. Ακόμη χαίρομαι που το βιβλίο της κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Καλέντη που οι επιλογές του δείχνουν ότι είναι ένας οίκος που μάχεται με σοβαρότητα και εντιμότητα τους δύσκολους καιρούς που περνάμε. Ας μιλήσουμε πρώτα για το βιβλίο σαν αντικείμενο, όταν τα βιβλία ξεφεύγουν από τη συνηθισμένη βιομηχανοποιημένη μορφή τους. Όταν το πιάνεις λοιπόν στα χέρια σου είναι ένα όμορφο βιβλίο με κομψή γραμματοσειρά και χαρτί σαν σατινέ τώρα που οι εκδότες όλο και τα βγάζουν σε ένα χαρτί διάφανο σαν εφημερίδας, περισσότερο σαν βιβλία μιας χρήσης. Η Γυναίκα της Βορινής Κουζίνας, σαν τίτλος, μου ήταν οικείος. Η Ελένη το είχε αναφέρει σε κουβέντες μας πολλές φορές πριν ακόμη πάρω το βιβλίο στα χέρια μου. Μάλιστα σε κάποια στιγμή μου το είχε αναφέρει σαν το καλύτερο της βιβλίο, έτσι μου κέντρισε την περιέργεια να το διαβάσω. Ο συγγραφέας συνήθως όταν τον ρωτάνε για τα βιβλία του αναφέρει ως πιο αγαπημένο του το τελευταίο του, ίσως γιατί χρονικά είναι πιο κοντά του και η σκέψη του δεν το έχει εγκαταλείψει ακόμη. Ωστόσο αυτό δεν συμβαίνει εδώ. Η Γυναίκα της Βορινής Κουζίνας είναι πράγματι το καλύτερο βιβλίο της Ελένης Γκίκα. Πιο ώριμο, πιο βαθύ, πιο σοφό. Η γραφή της έχει στυλ, έχει ρυθμό, έχει ποίηση. Μέσα σε μια περιρρέουσα δημαγωγία που μας κάνει να πιστέψουμε ότι κάποιος για να ακουστεί αρκεί να φωνάξει πιο δυνατά από τους άλλους έρχεται ένα χαμηλόφωνο μυθιστόρημα γεμάτο αίσθημα και εξομολογητική εχεμύθεια Είναι μια εξερεύνηση στο καμένο πεδίο της απουσίας της αγάπης. Το βιβλίο ξεκινά με ένα γράμμα, και κατά κάποιο τρόπο έτσι συνεχίζει σαν επιστολή, σαν ημερολόγιο, σαν εξομολόγηση ή πιο σωστά σαν κραυγή, πνιγμένη κραυγή, αλλά στην πρόθεση της κραυγή. Σαν αυτά τα γράμματα που κλείνει ο ναυαγός σε ένα μπουκάλι με την ελπίδα να πέσει στα σωστά χέρια γιατί αλλιώς χάθηκε. Ο αναγνώστης συχνά φαίνεται να γίνεται αποδέκτης λόγων και σπάνιων εξομολογήσεων που κανονικά δεν του ανήκουν. Στα περισσότερα βιβλία της Ελένης υπάρχει ένα παιχνίδι ανάμεσα στη συγγραφέα και τους ήρωες της αλλά και στη συγγραφέα και τον αναγνώστη που στην πραγματικότητα είναι ένα παιχνίδι ανάμεσα στα όνειρα και τους εφιάλτες, στο φανερό και στο καλά κρυμμένο. Ο χρόνος της αφήγησης είναι ο χρόνος της συναισθηματικής μνήμης Σε αυτό το βιβλίο υπάρχει η γυναίκα της Βορινής Κουζίνας που θα ξενυχτά φτιάχνοντας μαντλέν για μια οικογένεια που έχει πια σκορπίσει και δεν υπάρχει κανείς για του τις προσφέρει αλλά εκείνη πεισματικά και με αφοσίωση συνεχίζει να φτιάχνει στην κουζίνα της κάθε μέρα και κάθε νύχτα. Μαντλέν για τον άνδρα της κλαίγοντας κρυφά για την προδοσία του, για τις κόρες της που πια μεγάλωσαν και τίποτα δεν τις κρατά στο σπίτι και αγωνιώντας μέχρι θανάτου για τον έφηβο γιο της που έχει χαθεί μαζί με άλλους επαναστατημένους νέους στους άγριους δρόμους της Αθήνας και στο εξεγερμένο κέντρο στη διάρκεια των τελευταίων ταραχών. Ο γιος της, είναι ένα αγόρι σαν από παλιά ταινία του Τζέιμς Ντιν. Θυμωμένο και εξεγερμένο για έναν αδιάφορο και διεφθαρμένο κόσμο, ερμητικά κλειστό και κουφό στις εκκλήσεις για βοήθεια των πιο ευαίσθητων μελών του. Αυτών που δεν θα διστάσουν ακόμη και να τα χάσουν όλα. Θα μπορούσε να είναι επίσης διαμαρτυρία για την αφιλόξενη πόλη που μπορεί να σε συνθλίψει μέσα στην ψυχρότητα της. Ένα αγόρι που προσπαθεί να πολεμήσει τη βία με τη βία. Θα υπάρχει Η Γυναίκα στο Ανατολικό Γραφείο που διαβάζει βιβλία, μεταφράζει Πρεβέρ και παραλληλίζει τη ζωή της με τους φανταστικούς ήρωες. Θα υπάρχει επίσης και Η Γυναίκα στο Δυτικό Καθρέφτη εκεί που συναντώνται αυτές οι δύο γυναίκες χωρίς να γνωρίζουμε πάντα ποια είναι το είδωλο και ποια η πραγματική. Ή κάποιες φορές σαν χορός από αρχαία τραγωδία, Η Γυναίκα στο Δυτικό Καθρέφτη, θα μας προϊδεάζει για το επόμενο βήμα στη ζωή τους πριν καλά καλά αυτό συντελεστεί, θα υπενθυμίζει και θα εξηγεί όσα δεν μπορούν να εξηγήσουν αυτές οι δύο για τη δική τους ζωή. Πάντα μία γυναίκα σε σχέση με τα σημεία του ορίζοντα. Η μία γυναίκα λοιπόν που κάνει βασίλειο της την κουζίνα, αλλά που αυτή η κουζίνα γίνεται και ο τάφος των ονείρων της, και έτσι απλά ο δικός της τάφος αφού είναι ο χώρος που ξοδεύει αλύπητα τον χρόνο της και με αυτό τον τρόπο ξοδεύει τη ζωή της. Ο ορίζοντας της θα είναι οι τοίχοι της κουζίνας και όσα φθάνει η ματιά της από το παράθυρο, όλα τα άλλα θα τα φαντάζεται, θα τα ονειρεύεται. Η πραγματική ζωή θα είναι πάντα κάπου αλλού μακριά της. Η κουζίνα δεν είναι πια ένα απλό δωμάτιο του σπιτιού, αλλά μετατρέπεται στο μαγικό της χώρο. Είναι σαν να εισέρχεται σε έναν άλλο κόσμο που της επιτρέπει να δημιουργεί και να υπάρχει. Μου έφερε στο μυαλό το αγοράκι στην ταινία Πολίτικη κουζίνα που όλη του η ζωή ήταν ανάμεσα σε μπαχαρικά και μυρωδιές που έβγαιναν από αχνιστές κατσαρόλες, αλλά εδώ τα πράγματα γίνονται ζοφερά δίχως την εύθυμη διάθεση της ταινίας. Αυτή η γυναίκα θα κάνει παιδιά, θα νιώσει τον πόνο της γέννας και τα βάσανα της μητρότητας χωρίς ωστόσο να σταματήσει να βλέπει τον εαυτό της τον ίδιο παιδί αφού παιδικές μνήμες αναδύονται με κάθε αφορμή. Η άλλη γυναίκα στο Ανατολικό Γραφείο εργάζεται, κυκλοφορεί, ερωτεύεται, πονάει, τρομάζει μέχρι θανάτου με τη γέννα και ονειρεύεται το παιδί που ποτέ δεν γέννησε. Τη μία στοιχειώνουν τα παιδιά που γέννησε, την άλλη τα παιδιά που δεν γέννησε. Η μία μέσα σε μεγάλη οικογένεια, η άλλη χωρίς, αλλά και οι δύο απέραντα μόνες στη φυλακή που επέλεξαν η μία στη μπισκοτένια της και η άλλη στη δική της χάρτινη. Μία γυναίκα, δύο γυναίκες, πολλές γυναίκες, η ίδια γυναίκα και το αντεστραμμένο είδωλο της στον καθρέφτη, τα διαφορετικά πρόσωπα της ίδιας γυναίκας; Θα μπορούσε να είναι ένα από όλα αυτά ή όλα αυτά μαζί. Εσείς επιλέγετε. Ένα παλίμψηστο. Ένα καλειδοσκοπικό βιβλίο με εικόνες που μοιάζουν να επαναλαμβάνονται ωστόσο πάντα υπάρχει κάτι που τις ξεχωρίζει. Ένα βιβλίο που το ερμηνεύετε εσείς. Ένα από τα παιχνίδια, που έλεγα πιο πάνω, που κάνει η συγγραφέας με τους αναγνώστες και σας καλεί να πάρετε μέρος. Σαν τη διπλή ζωή της Βερόνικα, την αριστουργηματική ταινία του Κισλόφσκ,ι όπου δύο γυναίκες η Βερόνικα και η Βερονίκ που δεν γνωρίζονται μεταξύ τους, η μία στην Κρακοβία και η άλλη στο Παρίσι μοιράζονται τις ίδιες ευαισθησίες και την αίσθηση ότι κάπου αλλού βρίσκεται το άλλο τους μισό. Εδώ δύο γυναίκες που πότε συναντώνται και πότε απομακρύνονται απελπιστικά. Διαβάζουν τα ίδια βιβλία, αγαπούν και οι δύο το Αλεξανδρινό Κουαρτέτο του Λόρενς Ντάρελ- που τυγχάνει να είναι και εμένα το αγαπημένο μου-, και για όσους δεν το γνωρίζουν ο Λόρενς Ντάρελ έχει ζήσει στη Ρόδο σε ένα μικρό σπιτάκι πνιγμένο στις βουκαμβίλιες απέναντι από το σημερινό Καζίνο και έχει γράψει ένα καταπληκτικό βιβλίο με εικόνες μιας αμέσως μεταπολεμικής Ρόδου, αδιανόητες με την εικόνα που εμφανίζει το νησί σήμερα. Δυο γυναίκες λοιπόν που κάνουν τις ίδιες σκέψεις, ακροβατούν ανάμεσα στο τώρα και στο παρελθόν, στην αληθινή ζωή και το όνειρο. Αναπολούν τον έρωτα τους με έναν άνδρα που δεν είναι πια κοντά τους. Βλέπουν την ίδια θάλασσα, το ίδιο βουνό από άλλη πλευρά αλλά πάντα η ίδια θάλασσα και το ίδιο βουνό. Και πάντα οι ματαιώσεις, οι πολλές ματαιώσεις της ζωής. Η μία θα περιθάλψει τον επαναστατημένο έφηβο γιο της άλλης όταν θα τραυματιστεί στις αιματηρές διαδηλώσεις του κέντρου της Αθήνας με τρυφερότητα και μητρική αγωνία. Θα τον ταΐσει, θα τον κοιμίσει, θα τον φροντίσει, θα προσπαθήσει να κατευνάσει την αγωνία του και θα προσπαθήσει να τον οδηγήσει σε ασφαλές λιμάνι. Πριν χρόνια έβλεπα στην τηλεόραση με αφορμή την επέτειο της εισβολής στην Κύπρο μαυροντυμένες γυναίκες με χάρτινες ταμπέλες στο στήθος κρεμασμένες με σπάγκο, σαν αυτές των κατάδικων, μόνο που αντί για αριθμούς είχαν φωτογραφίες αγνοουμένων. Παρά την οικειότητα αυτών των εικόνων που επαναλαμβάνονται στους δέκτες μας κάθε χρόνο τόσο ώστε πια να μην τις προσέχουμε, συγκλονίστηκα όταν είδα μία γυναίκα με τρεις φωτογραφίες στη δική της ταμπέλα να εξηγεί στο δημοσιογράφο ότι στη μία ήταν ο γιος της, στην άλλη ο σύζυγος της και στη μέση ένα ξένο παιδί, φαντάρος από την Ελλάδα. Η μάνα του είχε πεθάνει και αυτή είχε αναλάβει να τον ψάχνει. Δεν ήταν πια ξένο παιδί, ήταν δικό της παιδί, φαινόταν στην τρυφερότητα που μιλούσε για αυτόν στον άγνωστο της δημοσιογράφο. Έτσι και η Αρσινόη η γυναίκα του Ανατολικού Γραφείου φροντίζει το τραυματισμένο παιδί της γυναίκας της Βορινής Κουζίνας σαν το δικό της γιο, που ποτέ δεν είχε. Υπάρχει και κάτι άλλο, και στις δύο περιπτώσεις αυτών των γυναικών μια παιδική ηλικία που δεν έχει χαθεί ποτέ. Επανέρχεται πάντα ορμητική, ενοχλητική, καθοριστική για ότι συμβαίνει. Είναι συχνά τρομακτικό πως η παιδική ηλικία καθορίζει τη ζωή μας σαν ενήλικες. Ακόμη και μια καλή φαινομενικά παιδική ηλικία δεν είναι ποτέ τόσο αθώα όσο δείχνει. Σαν κάποια ήρεμα όνειρα, φαινομενικά καλά που ωστόσο σε ξυπνούν τρομαγμένο γιατί εσύ ξέρεις ότι δεν είναι καλά όνειρα αλλά υπάρχει μια κρυμμένη απειλή που δεν μπορείς πάντα ούτε να προσδιορίσεις, ούτε να εξηγήσεις. Όσο διάβαζα το βιβλίο και χρειαζόταν κάθε τόσο να επανέρχομαι σε προηγούμενα κεφάλαια για να το καταλάβω, σιγά σιγά μου αποκαλυπτόταν ότι το θέμα των δύο γυναικών δεν ήταν ούτε η προδοσία, ούτε η απώλεια, ούτε οι ματαιώσεις, ούτε η απουσία ή παρουσία του έρωτα, ούτε καν το τώρα. Το θέμα ήταν το παρελθόν, η παιδική ηλικία των ηρωίδων που όπως μπερδευόταν κάθε φορά με την παιδική ηλικία των παιδιών της Γυναίκας της Βορινής Κουζίνας, αναδυόταν σε κάθε γραμμή ή και πίσω από τις γραμμές, πίσω από τα λόγια. Και κυρίως αυτό που είπα πιο πάνω και επαναλαμβάνω: η εξερεύνηση στο καμένο πεδίο της απουσίας της αγάπης. Όπως οι μαντλέν ενώ είναι μία αθώα λέξη με αυτά τα τρία σύμφωνα μαζί στη μέση που την κάνει να ακούγεται όμορφα, και σου φέρνει στο νου, εκείνα τα νόστιμα, τρυφερά μπισκότα, στο βιβλίο σιγά σιγά ανακαλύπτεις ότι οι μαντλέν γίνονται το σύμβολο του χαμένου χρόνου, των ματαιώσεων της Γυναίκας της Βορινής Κουζίνας. Οι ίδιοι οι γονείς, όπως συμβαίνει συχνά, δεν το καταλαβαίνουν ούτε όταν συμβαίνουν τα πράγματα, ούτε μετά. Και δεν είναι καλό βέβαια να υπάρχουν αυτά τα τραύματα. Είναι όμως τα τραύματα, αυτά ακριβώς, που δημιουργούν τις εμμονές μας. Και χωρίς δισταγμό θα πω: ότι είναι οι εμμονές που δημιουργούν την τέχνη. Όταν η μητέρα του Σαρτρ διάβασε το βιβλίο του «Λέξεις» σχολίασε: «Ο Πουλού δεν κατάλαβε τίποτα από τα παιδικά του χρόνια!» Το ίδιο και η μητέρα της Ντυράς, εξοργίστηκε όταν η κόρη της, της πήγε μια μέρα «Το φράγμα στον Ειρηνικό, και την κατηγόρησε πως είπε ψέματα και πως στο τέλος-τέλος δεν έγραφε παρά για το πτώμα του κόσμου κι, επίσης για το πτώμα της αγάπης. Έτσι και η μητέρα της Αρσινόης μπορεί να λέει χωρίς ενοχές «θυσιάστηκα για σας» με ένα χαμόγελο σαν της γάτας του Τσεσάιρ. Σε αυτό το βιβλίο έρχονται οι ήρωες αντιμέτωποι διαρκώς με τις θεμελιακές υπαρξιακές κρίσεις, τη μοναξιά, την απώλεια και την προδοσία. Κλυδωνίζονται, τσακίζονται, πέφτουν κάτω, σηκώνονται ξανά, συνεχίζουν μέχρι τέλους. Υπάρχει μια συνομιλία με άλλα βιβλία, με ήρωες, λόγια, αναφορές, όπως και στα προηγούμενα της, όπως η ζωή της Ελένης είναι γεμάτη με βιβλία, όπως το σπίτι της που δεν υπάρχει ελεύθερος χώρος από τα στοιβαγμένα βιβλία στο γραφείο, σε κάθε τραπέζι, τραπεζάκι, καρέκλα, στο πάτωμα. Γιατί η Ελένη δεν μπορεί να αποχωριστεί τους αγαπημένους της ήρωες. Στοιχειώνουν τους δικούς της ήρωες. Κλείνοντας θα σας πω τη «Γυναίκα της Βορινής Κουζίνας» μην τη διαβάσετε για να ξεχαστείτε, ούτε για να περάσει η ώρα σας στην παραλία διαβάστε την στην ηρεμία του σπιτιού σας. Θα ανταμειφθείτε από το έξοχο στυλ της γραφής και από τις λέξεις που θα σας παρασύρουν. υγ. από την εκδήλωση στο Κέντρο Συγγραφέων και Μεταφραστών Ρόδου στις 16/6/2012